
قسمت ۱۴ نیمسکه: معمای تورم
دانستنیهای این اپیزود ۳
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
سکه خیلی از مشکلات پولهای قبلی را حل کرد، اما همچنان یک مشکل اساسی وجود داشت: جابجایی سخت بود. علاوه بر سنگینی و دشواری جابجایی، خطر راهزنی و سرقت هم بسیار بالا بود، بخصوص تاجرایی که لازم بود سکههای زیادی را برای خرید و فروش بین شهرها جابجا کنند، ریسک زیادی را تحمل میکردند. همین شد که تاجر میتوانست هر وقت بخواهد برسه و بره پیش امینالتجار و سکه تحویل بگیرد. تو جوامعی که تجارت نقش پررنگی درشون داشت به تدریج کسبوکار این امینالتجارها گسترش گرفت و کمکم تبدیل شدند به بانکهای اولیه. پولهای کاغذی اولیه در واقع همون سفتههای امروزی بودند. البته این سفتهها تا قرنها بعد جای پولهای فلزی را نگرفتند، بلکه در کنارشون مورد استفاده قرار میگرفتند. به این نظام پولی، نظام پولی استاندارد طلا میگفتند. استاندارد مبادله هم بین آدمها همچنان طلا بود ولی به جای مبادلهی فیزیکی طلا ممکن بود از رسید این طلاها استفاده کنند. حوالی قرنهای هفده و هجده میلادی، وقتی که دولتهای ملی توی اروپا کمکم داشتند تشکیل میشدند، دولتها وظیفهی تبدیل رسید به طلا را به عهده گرفتند. اسم اون رسید یا سفته را هم گذاشتند اسکناس. بعد از اینکه اسکناس به وجود اومد، پول کاغذی عملاً جای پول فلزی را گرفت. تا قرن بیستم میلادی دیگر تقریباً تمام کشورها نظام استاندارد طلا را پذیرفته بودند و از اسکناس استفاده میکردند. اوایل قرن بیستم بود که برخی از دولتها مثل دولت ایالات متحده اعلام کردند که مالکیت طلا ممنوعه و فقط دولت اجازهی تملک طلا را دارد. آدمها مجبور شدند که طلاهایشان را به خزانهداری تحویل بدند و عوضش اسکناس بگیرند. سیاست دیگر دولت ایالات متحده این بود که پول خودش یعنی دلار را با خزانهی طلا تثبیت کرد. مثلاً به ازای هر انس طلایی که تو خزانهی دولت ایالات متحده باشه، دولت اجازه داشت سی و پنج دلار اسکناس چاپ کند. بعدها، خروج طلا از کشور هم ممنوع بود.
نظام استاندارد طلا، دو دهه بعد از جنگ جهانی دوم به تثبیت شرایط اقتصادی کشورهای جنگزده کمک زیادی کرد. اما از نیمهی دههی شصت میلادی تورم آمریکا شروع به افزایش پیدا کرد. سال 1960 تورم سالیانهی آمریکا نزدیک یک درصد بود، اما سال 1970 به شش درصد رسیده بود. این افزایش باعث شد که نیکسون رییسجمهور وقت ایالات متحده مجموعهای از اصلاحات را برای کنترل تورم کلید بزنه. یکی از این اصلاحات حذف تبدیلپذیری دلار به طلا بود. با این کار عملاً نظام برتون وودز و استاندارد طلا از بین رفت. عصر تازهای در تاریخ پولی دنیا شروع شده بود. اما از قضا نظام پولی جدید حتی تورمخیزتر از قبل بود. ظرف ده سال تورم ایالات متحده به پانزده درصد هم رسید. شاید فکر کنید پانزده درصد که چیزی نیست ولی خب، این یکی از بالاترین تورمهایی است که آمریکا در تاریخ خودش تجربه کرده. بدتر اینکه تمام کشورهایی که پول خودشون را با دلار آمریکا تثبیت کرده بودن هم داشتند تورمهای بیسابقه یا کمسابقهای را تجربه میکردند. مشکل کجا بود؟ چرا تورم زیاد شده بود؟ چطور میشد تورم را به حالت عادیاش برگرداند؟ در این فضا بود که دیالوگ فریدمن و ساموالسون رفت به سمت تورم و ماهیت پول. اما بیایید سعی کنیم از اول شروع کنیم. خب تورم چیه؟ طبق قرارداد به افزایش مستمر قیمت سبدی از کالاها میگوییم تورم.
چونکه محصول سیب نمیتواند صفر بشود و گندم کشاورز هم تا بینهایت افزایش پیدا نمیکند. در نتیجه، بالاخره یه جا قیمتها ثابت میشود. یادمون باشد که به این تغییر قیمتهای یکباره نمیگیم تورم، تورم باید مستمر باشه، پس در نظام تهاتری تورم ممکن نیست. داخل پرانتز، الان میتوانیم بفهمیم که چرا در کشورهایی که ابرتورمهای شدیدی را تجربه کردند، مردم به معاملهی تهاتری روی آوردند، چونکه نظام تهاتری تحت تاثیر تورم قرار نمیگیرد. مثلاً همین الان تو آرژانتینی که تورمهای چندصد درصدی را تجربه میکنند، خیلی از مردم به صورت تهاتری معامله میکنند. اگر تورم ما هم به آنجا برسه احتمالاً ما هم برگردیم به معاملهی تهاتری. پرانتز بسته. بریم سراغ نظام پول کالایی. اگر برگردیم به دورهای که مردم از یک کالای ارزشمند به عنوان پول استفاده میکردند، آیا میتوانیم تورم داشته باشیم؟ مثلاً فرض کنید دو هزار سال پیش تو کانادا دارید زندگی میکنید و واحد پولیتان هم پوست حیوانات است. آیا ممکن است تو همچین نظام پولی قیمت اکثر کالاها هر روز بیشتر و بیشتر بشود؟ فقط در یک حالت ممکن است همچین اتفاقی بیافته و اونم این است که تعداد پوست حیوانات هر روز بیشتر و بیشتر بشه. اما میدونیم این اتفاق هم غیرممکن است چون که تعداد حیواناتی که وجود دارند محدود است و در نهایت یک جای دیگه نمیشود تعداد پوستهای بیشتری به دست آورد.
بخشها ۱۲
خلاصه
قسمت پایانی فصل اول نیمسکه با ورود آمریکا به جنگ ویتنام آغاز میشود؛ جنگی که به گفتهٔ روایت، تورم را به مهمترین مسئلهٔ اقتصادی آمریکا بدل کرد و موضوع مناظرهٔ فریدمن و ساموالسون را به ماهیت پول و تورم کشاند. روایت ابتدا تاریخچهٔ پول را از تهاتر و پول کالایی تا سکهٔ فلزی، سفته، اسکناس و استاندارد طلا مرور میکند. بر این پایه استدلال میشود که در نظام تهاتری، پول کالایی و پول فلزی تورمِ مستمر ممکن نیست و تنها پول بدون پشتوانه را دولت میتواند بهآسانی بیافزاید. در ادامه، ادعای کینزیها دربارهٔ رابطهٔ معکوس تورم و بیکاری و نقد فریدمن بر منحنی فلیپس توضیح داده میشود. فریدمن میان دستمزد اسمی و حقیقی تمایز میگذاشت و سیاست پولی فعال را بهدلیل فاصلهٔ زمانی اثرش نمیپذیرفت. رکود تورمی دههٔ هفتاد برای کینزیها دشوار بود و هر دو اقتصاددان جایزهٔ نوبل گرفتند. در پایان، روایت نتیجه میگیرد که مناظره برندهٔ مشخصی نداشت. فریدمن بیشتر بر سیاست اثر گذاشت و مکتبی بنیان نگذاشت، اما ساموالسون با وارد کردن ریاضیات به اقتصاد میراثی ماندگار در آموزش اقتصاد به جا گذاشت. سازندگان نیز با شنوندگان خداحافظی میکنند و از نظرهایشان برای ادامه استقبال میکنند.
- بر اساس روایت، ورود آمریکا به جنگ ویتنام تورم را به مهمترین مسئلهٔ اقتصادی آمریکا تبدیل کرد.
- در نظام تهاتری، پول کالایی و پول فلزی، تورم به معنای افزایش مستمر قیمتها ممکن نیست.
- خلق پول بدون پشتوانه توسط دولت مهمترین علت تورم معرفی میشود.
- فریدمن منحنی فلیپس را با تمایز دستمزد اسمی و حقیقی رد کرد و سیاست پولی منفعل را پیشنهاد داد.
- رکود تورمی دههٔ هفتاد توضیحناپذیر ماند و کینزیها را به سنتز نئوکلاسیک کشاند.
- فریدمن بر سیاست اثر گذاشت و ساموالسون با ریاضیات به اقتصاد، میراثی آموزشی ماندگار به جا گذاشت.
- ویتنام
- آمریکا
- نیکسون
- هایک
- کینز
- آرژانتین
- برتون وودز
دربارهٔ این اپیزود
قسمت چهاردهم پادکست نیمسکه
«معمای تورم»
تورم پدیدهی قرن اخیر است. هنگامی که در نیمهی دوم قرن ۲۰ام، تورم بسیاری از کشورها دورقمی شد، سوالات بیجواب بسیاری برای اقتصاددانان پدید آمد: تورم چرا به وجود میآید؟ خوب است یا بد؟ چگونه میتوان آن را کنترل کرد؟
ساموئلسون و فریدمن در راس دو گروه کینزین و پولگرا برای پاسخ به معمای تورم تلاش میکردند. اپیزود آخر نیمسکه نگاهی به این مناظرهی سرنوشتساز میاندازد.
نویسنده: علی ملکمحمدی
راوی: امین قاضی
تدوین و تنظیم: ایمان اسلامپناه
کارگردان: بهداد گیلزادکهن
حامی مالی:
کوینکس | وبسایت
با سکه پدیا با مفهوم عبارات اقتصادی این قسمت آشنا شوید | پول بدون پشتوانه