دانستنیهای تازهمنتشرشده
به دلیل نگرانی عمومی، پارلمان بریتانیا کمیتهای را برای بررسی اینکه آیا استفاده از آنتیبیوتیکها در دامها میتواند رشد باکتریهای مقاوم را افزایش بده، تشکیل داد. در مطالعهای به نام گزارش سوان، دولت بریتانیا زنگ خطر را به صدا درآورد. این گزارش نقطهی عطفی بود برای اینکه مصرف آنتیبیوتیکها با هدف رشد سریعتر حیوانات در صنعت دامپروری ممنوع بشود. درست است که مصرف آنتیبیوتیک از نظر اقتصادی در کوتاهمدت مفید بود، اما در بلندمدت مقاومت آنتیبیوتیکی یک مشکل واقعی محسوب میشد. توصیههای کمیتهی سوان، ابتدا در انگلستان و بعداً در سایر کشورهای اروپایی ممنوعیتهایی را به وجود آورد. به طور خلاصه میتوانیم بگوییم که درمان نامناسب، خوددرمانی، کامل نکردن دورهی درمان و سوءاستفاده از آنتیبیوتیکها باعث ایجاد جهش در باکتریها شده. مبارزه با مقاومت آنتیبیوتیکی زمانی سختتر میشود که بدونیم ژنهای رمزگذاریشده برای مقاومت در برابر آنتیبیوتیکها میتوانند بین باکتریها منتقل بشند. این هم باعث میشود که باکتریهایی که هرگز در معرض یک آنتیبیوتیک قرار نگرفتند هم در صورت مواجهه با اون آنتیبیوتیک بتوانند مقاوم باشند.
در مجلههای پیک هم همینجور بود؛ یعنی حتی در مجلههای پیک، اگر واژههای جدیدی به کار میبردیم، فرض کنید در پیک دانشآموز، این واژههای جدید را در آخر مجله معنایش را مینوشتیم. یعنی که خواننده با چیزی روبهرو نشه که براش مشخص نیست معناش. بیشتر به معنا و مفهوم توجه داشتیم. در فرهنگنامه همین مسئله خیلی مورد توجه بود. این مقالههای فرهنگنامه برای سنین مختلف است، یعنی یک بخشی از مقالههایش کودکانه است که فرض کنید بچههای ده ساله میخوانند، ولی بعضی مقالههایش برای آنها نیست، یعنی متنش و موضوعش برای سنین بالاست، ولی مقصود این است که آن متن دشوار هم مفهوم نوشته شده باشد. یکی از مطالبی که من خیلی روی آن تاکید میکنم همیشه این است که میگویم نویسندهی عزیز، برای کی مینویسیم و برای چی مینویسیم؟ مینویسیم که دیگری بخواند، بفهمد و ازش درکی داشته باشد. اگر آنجا که مینویسیم خواننده متوجه نشه، معنایش را نفهمد، فایدهاش چیست؟ یعنی واقعاً هیچگونه اثری ندارد.
این شد که عملا اسکناس تبدیل شد به واحد پول و دیگه کسی نمیرفت سکه بذاره تو بانک اسکناس بانک با توجه به دارایش اسکناس چاپ میکرد و میداد به مردم. حالا این دارایی بانک با توجه به چی تعیین میشد؟ مقدار طلایی که داشت. بانک بر اساس طلایی که توش بود اسکناس چاپ میکرد و میداد بیرون. اگر بیشتر از طلا چاپ میکرد، ارزش اسکناسه کم میشد چون باید برابری میکرد ارزش اسکناس و مقدار طلا. این سیستم کمکم از انگلیس به آمریکای مستعمرهی انگلیس و باقی کشورهای جهان رسید، و یواشیواش دیگه بانک مرکزی یا اسکناس شدند، مفهومهای ابتدایی توی اقتصاد همهی کشورها، و دیگه اسکناس تبدیل شد به پول، اسکناس دیگه یک رسید نبود، در واقع اسکناس اومد اون پول کالایی که سکهی طلا باشه را جایگزین کرد با پول اعتباری. اون سکهی طلا به خودی خودش ارزش داشت. ولی اسکناس یا تیکه کاغذه، صرفا اعتباری که از بانک مرکزی میگیره بهش ارزش میدهد. حتی دیگه سکهها هم از طلا و نقره ساخته نمیشدند. اینطوری نبودش که اون سکه بر اساس ارزش فلز روش ارزشگذاری بشه. ارزش سکهها هم اون ارزشی بود که بانک مرکزی میگفت.
تا قبل از شکلگیری حکومت، ما امامان مخفی را داشتیم. چه کسانی با امامان مخفی ارتباط برقرار میکردند؟ داعیان. داعیان بودند که رابط بین امام مخفی و مردم بودند. وقتیکه امام آشکار شد، خیلی از این داعیان خودشون دعوی قدرت کردند چون حس کردند انگار در حکومت جدید جایگاهی ندارند. حکومت فاطمیون هم برای اینکه این مدعیان قدرت را بزنه کنار، شروع به سرکوب این داعیان کرد، که دیگه هیچ ارتباطی بین مردم و یک امام پنهان وجود نداشته باشد، و اکثریت جامعه با امام اصلی حکومت در ارتباط باشند. در همین راستا عبدالله شیعی، که خودش عبیدالله را به قدرت رسانده بود، توسط عبیدالله به قتل میرسه، چون که شیعی رفته بود بین مردم و فریاد میزد که عبیدالله مهدی موعود نیست و داره شما را فریب میده، ما همچنان یک امام پنهان داریم. اما با این قتلها باز هم مشکلات فاطمیون حل نشد و همچنان اختلافات زیادی وجود داشت.
اولین برخورد مردم پروس با شاه و همراهانش گویا در یه شهر کوچیک چندان متمدنانه نیست، آنها از دیدن ایرانیا تعجب کردند. زن و مرد الی غیر نهایه در دو طرف راه صف کشیده بودند. من سوار کالسکهی روبازی شده راندم. تنها در کالسکه، شهر غریب فرنگ، دو طرف راه جمعیت زن و مرد، بچهها دور کالسکه میدوند، میخندند، داد میزنند، یک هنگامهی غریبی بود. کوچهی طولانی طی شد، خانهها سهطبقه، چهار طبقه، اما کوچه تنگ و خانهها کثیف. بسیار به خجالت وارد شدیم به عمارت. وارد شدیم به عمارت دولتی قدیم این شهر که پانصد سال است ساختهاند. در عمارت پلهی زیادی بالا رفته وارد شدیم. عمارت بد کثیف کهنهای است. هر کس از شاهزادهها و عملهی خلوت و غیره آمدند گفتند که به ما میخندیدند و تقلید ما را درمیآوردند. آنقدر اهل شهر از ماها تعجب میکردند به عینهها مثل زرافه که تازه بیارند و کسی ندیده باشد چون هیچوقت اهل این شهر ایرانی ندیده بودند.
تو همین دههی آخر قرن نوزده یک جهش بزرگی برمیدارد برای اینکه این عقبماندگی صنعتی را جبران کنه، چهرهای که معمولا به عنوان پدر رشد اقتصاد روسیه معرفی میکنند، فردی بود به نام آقای سرگی ویته، این آقای ویته واقعا آدم عجیب و جالبی هم بود، یک فرد کاملا غیر سیاسی بود، علاقه خاصی به جریانهای چپ یا راست نداشت، عملگراترین و مهندسصفتترین چهره در سیاست روسیهی اون زمان بود. برخلاف باقی سیاستمداران بزرگ روسی که همه از اشرافزادگان بودند، ایشون از یه خانوادهی معمولی میآمد، در سالهای ابتدای زندگی حرفهاش تو صنعت راهآهن مشاغل مختلفی داشت، آرامآرام رسید به مقامهای مدیریتی در ادارهی راهآهن، بعد در هزار و هشتصد و هشتاد و نه، ایشون شد مدیر کل ادارهی راهآهن روسیه که زیر دست وزارت دارایی کار میکرد، همینطوری در برنامهی احداث و گسترش شبکهی راهآهن کل روسیه هم کار کرد و جلو رفت تا سه سال بعد، تزار بهش مقام وزارت دارایی را داد، از اونجا به بعد ویته شد مسئول کل سیاستهای رشد اقتصادی روسیه.
این کتاب را میتوان به عینکی تشبیه کرد که هدایت به ایرانیان داده است تا اگر چشمشان خوب نمیبیند، مملکت و قوم خود را با این عینک ببینند، و عینک سیاه است، و هرچه با آن ببینید، سیاه به نظر میآید.
این آن کتابیه که یک نقشه میدهد به ما با چهار جهت نمک چربی اسید حرارت، و حرفش این است که شما نه تنها غذاهای مختلف را میتوانی با نگاه کردن به اینها از هم بشناسی، بلکه اصلاً سنتهای مختلف آشپزی را هم میتوانی اینطوری دستهبندی کنی و بهتر بفهمی. میگه من وقتی دارم آشپزی درس میدهم، حالا چه آشپزی ایتالیایی، چه ایرانی، چه فرانسویی، چه هندی، میگه وقتی میبینم که شاگردان این را میگیرند، این چارچوب فکر کردن به آشپزی را که میگیرند، اعتماد به نفسشون میرود بالا. آنجا براشان اولویتبندی طعمها روشن میشود. آنجا یاد میگیرند که تصمیمها را تو مرحلههای مختلف آشپزی چطوری بگیرند. اصلاً کیفیت غذات چطوری بهتر بشود؟ این با چارچوب فکری به دست میآید دیگه! این کتاب هم همین رو یاد میده! یعنی آشپزی یاد میده! این غذا یا اون غذا را درست کردن رو یاد نمیده! برای همین کتاب آشپزی جالبیه، کتاب آشپزی خاصی. یک ویژگی دیگه این کتاب این که عکس ندارد.
نکته جالب در مورد انسان هوشمند این است که تعداد محوطههایش به اندازه تعداد محوطههای انسان نئاندرتال ایران نیست. و ممکن است برای برخی این سؤال برانگیز باشد که خب چرا اینگونه است؟ پاسخش خیلی ساده است، پاسخش به این دلیل ساده است که انسان هوشمند چهل و دو سه هزار سال است که وارد ایران شده، اما نئاندرتالها سی هزار سال در ایران زندگی کردند، بنابراین طبیعی است که آثار خیلی بیشتری از خودشان به جای گذاشته باشند. علت دوم، تغییرات اقلیمی بسیار شدیدی است که در بازهی زیست انسان هوشمند رخ داده، تقریباً در میانهی سی هزار سال پیش، یک یخبندان عظیم در دنیا شکل میگیرد که به آن میگویند LGM یا Last Glacial Maximum، آخرین یخبندان بزرگ، و این منجر به این میشود که جمعیتهای انسانی به شدت تحلیل بروند و کوچک شوند و این دستههای انسانی بیایند محدود شوند و به همین خاطر آثار خیلی کمی از خودشان به جای بگذارند.
برای شروع داستان بورس باید به اروپای قرن چهارده و پانزده برویم. در این دوران، اروپاییها تازه داشتند از قرون وسطا عبور میکردند و در حال شکل دادن به سیستمهای مالی و تجاریشان بودند. شهرهای اروپا کمکم داشتند به مرکز تجارت جهان تبدیل میشدند. مخصوصاً شهرهای بندری نقش مهمتری داشتند چون باعث رونق تجارت دریایی با خارج از اروپا میشدند. آنوقتها بیشترین تجارت اروپا با کشتی انجام میشد. هر تاجری چندین کشتی برای تجارت داشت. ولی خب، تجارت دریایی به خاطر خطراتی که در دریا وجود داشت خیلی پرریسک بود. امکان داشت یک کشتی غرق بشود و تمام سرمایهی تاجر نابود بشود. در نتیجه تجار تصمیم گرفتند این خطرات و ریسکها را کم کنند و راهکارشان هم این بود که بهصورت دستهجمعی تجارت کنند. توی این مدل هر وقت تاجری قصد تجارت داشت، چند تاجر دیگر را هم وارد تجارتش میکرد و از هر کدام میخواست که سهمی بگذارند و اینجوری با هم شریک بشوند. حالا اگر این کشتی سالم به مقصد میرسید، هر کدامشان به اندازهای که از کشتی سهم داشتند سود میبردند، و اگر ضرر میدادند هم، این ضرر به اندازهی سهمشان بین همهی تجار تقسیم میشد، و با این روش جلوی ورشکستگی یک تاجر گرفته میشد. یعنی درست ضرر میکردند ولی این ضرر از اینکه همهی سرمایهات را یکجا از دست بدهی کمتر بود، پس ورشکست نمیشدند. تجارت جمعی بین تجار اروپایی تبدیل شد به شیوهی رایجشان.
یکی از جذابترین کارهای شاملو برای من شعرخوانیهای اوست که با چه لحن و صدای فوقالعاده و گوشنوازی خوانده. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه پنجاه مجموعهای به اسم صدای شاعر منتشر کرد که دکلمههایی بود با صدای شاعرهای اون زمان. احمدرضا احمدی طراح این پروژه بود و احمد شاملو هم در اون گزیدهای از شعرهای خودش، حافظ، مولوی و خیام را خواند. واقعاً کانون پرورشفکری و احمدرضا احمدی چه کار فوقالعاده و ماندگاری کردن. بعد از انقلاب هم شاملو با موسسهی انتشاراتی فرهنگیهنری ابتکار و همینطور با موسسهی فرهنگیهنری ماهور همکاری کرد و شعرهای زیادی را خواند. از گزیدههای زیادی از شعرهای خودش، تا دوبارهخوانی مولوی و حافظ و خیام، تا شعرهای ترجمه از مارگوت بیکل و لنگستون هیوز و فدریکو گارسیا لورکا. جالبه بهتان بگیم که همهی شعرهایی که شاملو برای موسسهی ماهور خوانده، همه در طول یک ماه در خونهی دهکدهی فردیس، آخرین خونهی شاملو ضبط شدند، و اثر سن و سال را میشود تو صدای شاملو که مجموعهی این شعرها را در سالهای مختلف ضبط کرده دید.
وقتی خورشید طلوع کرد ما به شهر تته مرکز یکی از استانهای موزامبیک رسیدیم. تو موزامبیک ما را به یه اردوگاهی بردند که توسط ایتالیاییها احداث شده بود و با همهی اردوگاههای قبلی فرق داشت. در کمال ناباوری، اردوگاه مرتب و خوب به نظر میرسید و چیدمانش بیشتر شبیه به یه مهمون سرا بود تا اردوگاه. اتاقها کنار هم ردیف قرار گرفته بودند و تو هر کدامشون هم تخت بود. بعد مدتها، کلر و راب رو تخت خوابیدن و من و ماریت دختر کلر هم روی زمین خوابیدیم. اونجا بالاخره یک سقفی بالا سرمون بود و اجاقی داشتیم که میتوانستیم باهاش غذا درست کنیم و یا اینکه برای حموم کردن آب گرم کنیم. من واقعاً دوست داشتم که مدت زیادی را به آنجا بمانیم. اما کلر فکر میکرد که ماندن تو اردوگاه فقط وقت تلف کردن است. کلر میگفت، ما نباید با تصور خوب بودنهی اردوگاه به اینجور زندگی راضی بشیم. باید برای به دست آوردن زندگی بهتر، تمام سعی خودمان را بکنیم.
سال هزار و هشتصد و هفتاد و یک میلادی، یک پزشک و شیمیدان انگلیسی به اسم آقای مدوکس، میآید و یک ایده جدیدی مطرح میکند. میگه ما به جایی که بیاییم محلول نیترات نقره را مستقیما بریزیم رو شیشه و اون پروسه خیسخیس مجبور باشیم انجام بدهیم، از ژلاتین استفاده بکنیم، یعنی حالا دیگه شیشه لازم نبود آغشته به محلول باشه، این ژلاتین به شکل خشک نقره را نگه میداشت ولی حساسیتش به نور تکون نمیخورد، و اسم این اختراع شد صفحات خشک ژلاتینی، یعنی شما یک شیشههایی داشتی که اون مواد حساس به نور روشون با ژلاتین فیکس شده بود، دیگه لازم نبود همون لحظهی عکاسی ما بریم ظاهر بکنیم نگاتیو، میتوانستی عکس را بگیری و بعدا ببریش توی تاریکخونه ظاهرش بکنی. فقط میخواستی عکس بگیری این صفحهی خشک ژلاتینی را پشت لنز دوربینت میذاشتی تو اون دیوار داخلی جعبه، نور از لنز رد میشد و میخورد به اون سطح ژلاتینی. نور بیشتر میخورد، اون ذرههای حساس به نور واکنش بیشتری انجام میدادند، هرجا نور کمتر میخورد واکنش کمتری. بعدش هم شیشه را میبردی توی تاریکخونه با همون سیستمی که گفتیم نگاتیو تصویر را روی شیشه ظاهر میکردی و بعد میکردیش توی مادهای ثابتکننده که خراب نشود، و بعد دیگه با نگاتیوه میتوانستی راحت عکستو چاپ بکنی.
با توجه به اینکه در زمان مرگ علیرضا، او همچنان جانشین و ولیعهد محمدرضاشاه بود و اختلافاتی هم با محمدرضاشاه داشت، بعضیها معتقدند سقوط هواپیما طبیعی نبوده و دلایل دیگری داشته، هرچند که هیچ وقت هیچ دلیل دیگری ثابت نشد.
دو تا فرضیه خیلی مهم در خصوص اهلی شدن گرگ وجود دارد، یک فرضیه، فرضیه تویی بوده، یک فرضیه، فرضیه تولهگرگ مهربان است، به این صورت که اجداد ما که در فرآیند شکار و جمعآوری بودند، احتمالا به تولهگرگهایی برخورد کردند که حالا یا مادرشان کشته شده یا اصلا مادرشان نبوده، این تولهگرگها را برای بازی کردن بچههایشان به پایگاه یا کم به خودشان آوردند و بعد اینها در کنار انسان بزرگ شدند و بعد انسانکاربری اینها را در امر نگهبانی و شکار دیده و آرامآرام شروع کرده به پرورش دادن انواعی از این گرگها که رفتار مهربانانهتری نسبت به انسان داشتند. فرضیهی دوم، فرضیهای است در قالب کتابی به نام بقای دوستانهترین. در این کتاب، نویسنده این را مطرح میکند که چهبسا، گرگها ما را انتخاب کرده باشند. یعنی گلههای گرگ با فاصلهای مطمئن از کمپهای ما قرار میگرفتند، ما را زیر نظر داشتند و سعی داشتند که از بقایای شکار ما استفاده بکنند. از آن طرف، اجداد ما هم که میدیدند این گرگها در فاصلهای مناسب قرار گرفتند و بهشان آسیب نمیرسانند، از حواس قدرتمندی که این گرگها داشتند استفاده میکردند.
میگه باید اون آزادی و مسئولیت را به بچهها برگردونیم. بچهی هشت نه ساله را قبلاً راحت میذاشتند برود مدرسه، راحت تو محله بگرده، از مغازه برود خرید بکنه، میگه اینها را باید کمکم برگردونیم. میگوید قبلاً در همهی جوامع رسمهایی بود. مثلاً بچه از یه سنی که بزرگتر میشد، مثلاً یه مراسم این را برگزار میکنند. میگفتند حالا یه کاری باید بکنه که مثلاً دیگه مشخص بشه که از این مرحله رد شده. مثلاً بروند شکار کنند پسرانه. نمیدانم یه پروژهای، یه ماموریتی را تنهایی باید بروند انجام بدهن. حتی چند دهه قبل هم بود چیزایی که معمولاً هم در آستانهی بلوغ یک کاری اینطوری میکردند که بگویند که خب این شاخص بزرگ شدنش، مثلاً سیزدهسالگی بچهها میتوانند بروند از سینما، مثلاً شانزدهسالگی ماشین میتواند بنشیند، رانندگی میتواند بکنند. اینا نشونه بود، هر کدومش نشونهای بود برای اینکه این نوجوون زندگیاش تغییر کرده، آزادیهای جدیدی به دست آورده، مسئولیتهای تازهای هم داره حالا. این آیینها را میگه که ما به دلایل خیلی مختلفی رها کردیم. میگه یکی از راهحلا اینه که به این آیینها برگردیم، یه رسمهایی اینطوری را احیا کنیم.
اگر ما از عناوینی به نام خروج از آفریقا استفاده میکنیم، صرفاً برای سادهتر کردن فهم مسئله است. اصلاً اینگونه نبوده که یکبار یک دستهٔ بزرگ از انسانها ناگهان از آفریقا خارج شوند و بعد این خروج متوقف شود و مثلاً یکمیلیون سال بعد گروه دیگری بیرون برود. این رفت و برگشت مداوم بوده است. ما به لحاظ شواهد سنسنجی که از نمونههای موجود داریم، میبینیم که در یک بازهٔ زمانی، یک نوع از انسان که در آفریقا زندگی میکرد، در آسیا یا اروپا هم سر و کلهاش پیدا شده است و اینجا اسمش را میگذاریم مثلاً خروج از آفریقای سه. ولی واقعیت این است که این خروج و ورود مداوم بوده است.
سزار باهوش، جاهطلب و کاریزماتیک بود. مردمان عادی دوستش داشتند چون با سیاستهایش به آنها امتیاز میداد، سربازان عاشقش بودند چون همیشه کنارشان میجنگید و پیروزی میآورد. یکی از بزرگترین موفقیتهاش هم فتح تمام فرانسه و بلژیک امروزی بود. پیروزی که نه تنها ثروت و زمینهای جدید به روم داد بلکه سزار را تبدیل به قهرمان ملی کرد. اما همین موفقیت ترس رقبای سیاسیاش را هم بیشتر کرد. در راس این رقبا پومپی، فرماندهی بزرگ دیگری بود که زمانی دوست و متحد سزار بود. مجلس سنا به سزار دستور داد ارتششو منحل کنه و تنهایی به روم برگرده. ولی سزار که خب میدونست این یعنی پایان کار، تصمیم گرفت دست به قماری تاریخی بزنه. اون با ارتش از رود روبیکن عبور کرد و جملهای گفت که هنوز هم یه ضربالمثل رایجه. اون گفت: دیگه تاس انداخته شده. این حرکت یعنی اعلان جنگ به جمهوری، جنگ داخلی بین سزار و پومپی شروع شد و در نهایت با پیروزی سزار به پایان رسید. سزار به عنوان دیکتاتور روم انتخاب شد. دیکتاتور اونوقتی مقام رسمی بود و سزار هم قرار بود به طور موقتی مقام را داشته باشد ولی خب اینطور نشد و سزار تا زمان مرگش این مقام را حفظ کرد.
مشروطه یک انقلابی بود که میخواست قدرت پادشاه را در ایران مشروط کنه. جالبم هست که بهش میگویم انقلاب بخاطر اینکه بعدش حکومت عوض نشده، قبلش سلسلهی قاجاری است، بعدشم سلسلهی قاجاری است. حتی شاه هم عوض نشده. همون مظفرالدین شاه سر جاش مانده. فقط قرار شده بعد از انقلاب مشروطه یه مجلسی باشه و قانون اساسی باشه و عدالتخانهای باشه و یک شکلی، یک شکلی امروزیتری از تفکیک قوا. شاه بمونه، اما آن طوری که بعداً مصدق، انگار که مثلاً بیانش کرد اولین بار، سلطنت بکنه، حکومت نکنه. یعنی چی؟ یعنی نتوانه هر کاری که بخواهد بکنه. قدرتش مطلق نباشه، قدرتش مقید بشه، قدرتش مشروط بشه. از این نظر میشه انقلابی بیشتر از اینکه شبیه انقلاب فرانسه بشه یا شبیه انقلاب آمریکا بشه، شبیه اتفاقی که در انگلیس افتاده بود قبلترش، پادشاهی سرجاش مانده بود، ولی پارلمان آمده بود قدرت پادشاهی را مشروط کرده بود. برای همین هم بهش میگوییم مشروطه.
دلیل دیگری که میتواند ریسک یک حادثه اتمی را بالا ببرد، چیزی که حالا من بهش میگویم چاقوی بورخس، بر اساس یک داستان کوتاهی از خورخه لوئیس بورخس، نویسنده آرژانتینی. بورخس یک داستان کوتاهی داره که در اون یک چاقویی که در یک نسل پیش دو تا دشمن ازش استفاده کردند و همو زدند و کشته شدند، حالا به نسل بعدی رسیده، به فرزندانشون رسیده و در یک کشویی بایگانی شده. و انگار که به یک دلیل مرموز روانشناختی این چاقو صاحبانش را صدا میکند و سرنوشت را در دست میگیرد و دوباره همون سناریو را رقم میزند و باعث چاقوکشی میشود. منظورم این است که وسیلهای که ساخته شد، سرنوشت روانشناختی آدمها را تغییر میدهد و استفاده نکردن ازش تا ابد، تقریباً ناممکن میشود. به مجرد اینکه یه تمدنی از عصر مفرغ به عصر آهن پا میگذارد و شمشیر و نیزهاش را از جنس آهن میسازد، این به صورت یه واکنش زنجیرهای، بقیهی تمدنها را هم در همین مسیر قرار میدهد، و همینجور بود باروت و همینجور استفاده از مین، استفاده از اژدر دریایی. تقریباً هیچ موردی در تاریخ نداریم که یه وسیلهای ساخته بشه فقط برای روز مبادا، به قول معروف، جاست این کیس.