
سوم: بها و ازل
دانستنیهای این اپیزود ۲
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
اصطلاح عربی من یظهرهالله، یعنی کسی که خدا او را ظاهر کرده. این اصطلاح را آقای سید علیمحمد باب در آخرین کتاب معروف خودش، یعنی کتاب بیان چند بار ذکر کرده. ایشون در این کتاب بیان ادعا کرده بود که پدیدهی ظهور، یعنی مثلا ظهور امام زمان، خلاف چیزی که در مذهب رسمی تشیع گفته میشود، ظهور برایشون یک پدیده مداوم و متناوبه، یعنی برخلاف شیعیان که منتظر یک دونه حضرت حجت هستن، یک دونه امام زمان، در دیدگاه باب، مظاهر حجت خدا فقط یک نفر نیست و به صورت متناوب در هر بازهای یک فرد که من یظهرهالله هست ظهور میکنه، و خود آقای باب در کتاب بیان نوید اینو داده بود که بعد از ایشون یه من یظهرهالله جدید قرار بیاد. در سال هزار و دویست و چهل و دو شمسی، یعنی ده سال بعد از شروع تبعید در بغداد، آقای میرزا حسینعلی بهاالله، در جمع خصوصی پیروان نزدیکش، ادعا کرد که اون من یظهرهالله که آقای باب وعدهاش را داده بود، همین خود ایشون هستند.
اما واژهی بهایی، کلمهای که از سالهای آخر زندگی آقای بهاالله آرامآرام جا میافته و طرفداران ایشون به خودشون میگن بهایی، برای اینکه متمایز بشن از پیروان آقای صبح ازل، از اون طرف بهاییها به پیروان صبح ازل میگن ازلی، اما چیزی که قضیه را یکم پیچیده میکنه این است که پیروان صبح ازل، خودشون به خودشون نمیگویند ازلی، چون آنها معتقد نبودند که از بابی منشعب شدند، آنها هنوز معتقد بودند بابی اصلی خودشونند. اصطلاحی که معمولا ازلیها برای خودشون استفاده میکردند یا میگفتند بابی، یا میگفتند بیانی، که بیانی اشاره دارد به آخرین کتاب آقای باب که اسمش بود بیان. پس به عبارت دیگر بابیها در زمان فصل اکبر به بعد، یعنی همون انشقاق بین دو برادر، به دو گروه تقسیم شدند، گروه بزرگتر، اسمش به مرور زمان شد بهایی، گروه کوچکتر، همون بابی یا بیانی باقی موند، ولی بهاییها بهشون ازلی هم میگفتند. خب این نکتهی نامگذاری را که بزنیم کنار، برگردیم سر اصل قضیه.
بخشها ۳۳
خلاصه
گوینده ادامهٔ تاریخ جنبش بابیه را از سوءقصد به جان ناصرالدینشاه تا آستانهٔ مشروطه دنبال میکند و تأکید میکند که به باورهای دینی نمیپردازد، بلکه نقش سیاسی این جنبش را بررسی میکند. پس از سوءقصد، حکومت رهبران نسل اول بابی را کشت و رهبری غیررسمی به بهاءالله رسید. او و برادر کوچکترش صبح ازل به بغداد تبعید شدند. بهاءالله پس از چند سال ادعای «من یظهرهالله» کرد، جهاد را از آیین خود حذف کرد و از رمزگرایی فاصله گرفت. صبح ازل بر مبارزهٔ مسلحانه و فضای رمزی باب ماند. اختلاف دو برادر در ادرنه علنی شد و دولت عثمانی یکی را به عکا و دیگری را به قبرس فرستاد. در عکا، عبدالبهاء در «رساله مدنیه» از اقتباس نظام پارلمانی غرب دفاع کرد، اما رهبران بهایی مردم را به مخالفت با حکومت تشویق نمیکردند. ازلیان تعدادشان کمتر بود، ولی نگاه ضدحکومتی آنان بر برخی روشنفکران مشروطه اثر گذاشت؛ میرزا آقا خان کرمانی بعدها از این آیین گذشت و میرزا جهانگیرخان از نماد قیامت برای نام روزنامهاش بهره گرفت. در پایان، گوینده از زنان بهایی و مقالهٔ یکی از آنان در روزنامهٔ «ایران نو» دربارهٔ آموزش زنان یاد میکند.
- پس از سوءقصد بابیها به جان ناصرالدینشاه، رهبران نسل اول بابی کشته شدند و بهاءالله، که پس از آن دستگیر شد، به تبعید رفت.
- بهاءالله ادعای «من یظهرهالله» کرد، جهاد را از آیین خود حذف کرد و از علوم غریبه فاصله گرفت.
- صبح ازل بر مبارزهٔ مسلحانه و فضای رمزی باب ماند و اختلاف دو برادر در ادرنه شدت گرفت.
- دولت عثمانی بهاءالله را به عکا و صبح ازل را به قبرس تبعید کرد.
- عبدالبهاء در «رساله مدنیه» از اقتباس ساختار پارلمانی غرب دفاع کرد، بیآنکه مخاطبان را به انقلاب دعوت کند.
- ازلیان، با وجود کمی شمار و ضعف نظری، به شکلی نمادین بر برخی روشنفکران مشروطه تأثیر گذاشتند.
- بهاءالله
- صبح ازل
- عبدالبهاء
- میرزا آقا خان کرمانی
- میرزا جهانگیرخان
- بغداد
- ادرنه
- عکا
- قبرس
- رسالهی مدنیه
- ایران نو
دربارهٔ این اپیزود
در این قسمت ادامه جنبش بابیه را بحث میکنیم و درباره انشقاق و دگردیسیهای نسلهای بعد بابیه تا مشروطه حرف میزنیم.
نقل قولهای مستقیم این قسمت از این منابع بود:
- خاطرات بهاءالله از خواندن غزوه بنیقریظه از کتاب «مائده آسمانی» جلد 7 اثر عبدالحمید اشراق خاوری
- نامه خطاب به ناصرالدین شاه از کتاب «لوح مبارک سلطان ایران» اثر بهاءالله
- دیدگاههای سیاسی عبدالبها از کتاب «رساله مدنیه» از آقای عبدالبها
- مقاله عصمت خانم طائره از روزنامه «ایران نو». با تشکر از خانم مرضیه رسولی.
منابع برای مطالعه بیشتر:
- Modernity and Millennium: Genesis of Bahai Faith by Juan Cole
- Materials for the Study of Babi Religion by Edward Browne
- The Babi an Bahai Religions: From Messianic Shi'ism to a World Religion by Peter Smith
- "Memory and Amnesia in the Historiography of the Constitutional Revolution" by Abbas Amanat
- قبله عالم از عباس امانت
- از طهران تا عکا: بابیان و بهاییان در اسناد دوره قاجار از عباس امانت و فریدون وهمن