
هفتاد و چهار - تاریخ زعفران
دانستنیهای این اپیزود ۲
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
واسه توضیح اینکه چرا اینطوره، باید اول بیاییم ببینیم که چیه زعفرون. یک گلی هست به اسم کروکوس ساتیووس، یه گل بنفشرنگه؛ این گل وسطش سه تا رشتهی قرمزرنگ دارد، که کلالهی این گل هستند، اندام تولیدمثلش هستند. این سه تا کلاله همون رشتههای زعفروناند، که خشک میشوند و میشوند زعفرون. هر گل فقط سه تا کلاله دارد، در نتیجه برای اینکه فقط یک کیلو زعفرون داشته باشیم، باید دویست هزار تا گل کاشته باشیم، که برای این دویست هزار تا گل یه چیزی حدود دو هکتار زمین لازمه، پس عملا تولید خیلی کم بازدهیه، و در نتیجه زعفرون یه چیز کمیابیه، فقط هم کم بودنش نیست، تولیدش بسیار پرزحمته. این کلالهها باید با دست جدا بشوند، بدشم کلالهی زعفرون خیلی حساس است، نور زیاد نباید بهش بخورد، و واسه همین همیشه باید قبل از طلوع آفتاب کلاله برداشت بشود، و علاوه بر همه اینا کلیکلی مراقبتهای دیگه هم لازم دارد. ترکیب این کمیاب بودن و زحمت تولید، میشود ارزش خیلی بالای زعفرون.
زعفرون کمکم بیشتر و بیشتر پخش شد تو قلمرو ایران، و زمان داریوش که راه شاهی ساخته شد، دیگه توی تمام قلمرو پخششده بود، و خب یک کالایی صادراتی هم به حساب میآمد، به اطراف فرستاده میشد توی مسیرای تجاری. میگذره و میگذره تا اینکه سر و کلهی اسکندر پیدا میشود. اسکندر میآید و به ایران حمله میکند و همهجا را به خاک و خون میکشد. اما دشمنی سیاسی اسکندر با ایران باعث نشده بود که از چیزهای ایرانی بدش بیاد. درواقع واقعا دوست داشت فرهنگ ایران را. بعد از فتح ایران، مدل لباس پوشیدنش را عوض کرد، شبیه پادشاه ایرانی لباس میپوشید، رداهای ایرانی میپوشید، با یه دختر ایرانی ازدواج کرد، رکسانا، مراسم درباری ایرانی را انداخت تو سیستمش، اون ارج و قرب به پادشاه که توی حکومت ایران بود را توی یونان نبود دیگر توی مقدونیه نبود، اون را وارد سیستمش کرد، وام گرفت از سیستم درباری ایرانی، سیستم اداری و دیوانی ایرانی را حفظ کرد، بهش دست نزد. در کل به نظر میآید که اسکندر مشکلی با فرهنگ ایرانی نداشته خیلی، حتی سعی میکرده ازش سری اقتباس هم داشته باشه. حالا ممکنه سوال کنیم که خب، پس چرا اومد تخت جمشید و آتیش زد؟ که خب باید این رو بپرسیم. آتیش زدن تخت جمشید هم چند تا روایت مختلف هست براش. یکیش میگه که اسکندر چند ماهی اصلا تو تخت جمشید موند، اونجا ساکن شد، و بعدش یه شب یک مراسمی داشتن و این مست بود و یک رقاصهای به اسم تاییس میآید بهش میگه که بیاییم بریم به انتقام اینکه خشایارشاه آکروپلیس را آتیش زد، ما هم این تخت جمشید را آتیش بزنیم، و اسکندرم تو مستی قبول میکنه و اتفاق میافته. یک روایت دیگری از اون طرف میگه که این یک تصمیم استراتژیک سیاسی بود، خیلی ربطی به بحث فرهنگی نداشت. تخت جمشید نماد حکومت سیاسی قبلی بود، نماد شکوه هخامنشیان بود. اسکندر میخواست با از بین بردنش یه جورایی نشون بده که دوران جدیدی شروع شده، قدرتش را یه جورایی میخواست نشون بده، یک پایانی، یک نقطهای بذاره، روی حکومت قبلی که هخامنشیان بود، پادشاههای قدرتمند قبلی، و بگه که از این به بعد، من روی کارم و سیستم من جلو میره. به هر حال، با هر انگیزهای که بود، دلیل این قضیه این نبود که اسکندر مشکلی با فرهنگ ایران داشت، چونکه شواهد چیزهای دیگری میگن.
بخشها ۲۱
دربارهٔ این اپیزود
گردآوری و روایت: ارشیا عطاری
تدوین: طنین خاکسا
موسیقی تیتراژ: مودی موسوی (اینستاگرام | توییتر)
طراح گرافیک: تارا نباتیان
اسپانسر: سحرخیز
اینستاگرام چیزکست | توییتر چیزکست | تلگرام چیزکست
منابع این قسمت
-
Dalby, A. (2000). Dangerous tastes: The story of spices. University of California Press.
-
Freedman, P. (2008). Out of the East: Spices and the Medieval Imagination. Yale University Press.
-
Negbi, M. (Ed.). (1999). Saffron: Crocus sativus L. CRC Press.
-
Turner, J. (2004). Spice: The history of a temptation. Vintage.
-
Zohary, D., Hopf, M., & Weiss, E. (2012). Domestication of plants in the Old World (4th ed.). Oxford University Press.
-
Ganeshram, R. (2020). Saffron: A global history. Reaktion Books.