
قیام سربداران : پایان حکومت مغولها بر ایران
دانستنیهای این اپیزود ۲
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
حکومت مرکزی مغول هم بسیار ضعیف شده بود و این امیران محلی اصلا کاری به حاکم مملکت نداشتند، کار خودشان را میکردند. در آخرین سالهای حکومت ابوسعید، نارضایتی اقتصادی به اوج خودش رسید. در همین زمان فردی ظهور کرد که قصد داشت تمامی معترضین را سازماندهی کند تا صدای فریادشان بیشتر به گوش مقامات مغول برسه. این فرد یک صوفی اهل مازندران بود. مردی به نام شیخ خلیفه مازندرانی. شیخ خلیفه یک صوفی اهل شهرستان آمل در مازندران بود. اون تحت تاثیر یک شیخ آملی به اسم بالوی زاهد قرار گرفت و خودش را مرید این فرد قرار داد. آرامگاه بالوی زاهد همچنان موجود است و در شهرستان نور قرار دارد. شیخ خلیفه بعد از مدتی برای ادامه تحصیل به سمنان رفت. در سمنان با علاالدولهی سمنانی دیدار کرد که از علمای بزرگ زمان خودش بود. علاالدوله از شیخ خلیفه پرسید «ای شیخ، به کدام مذهب از مذاهب اربعه اعتقاد داری؟» شیخ جواب داد، «آنچه من میجویم بالاتر از اینهاست!» علاالدوله حس کرد که شیخ داره کفر میگه
حاکمان خراسان که از مغولها بودند تصمیم گرفتند هر طور که شده این قیام از بین ببرن، چون دیگه قیام داشت خیلی گسترش پیدا میکرد. آنها با چندین لشکر به سبزوار حمله کردند. اما به قدری هماهنگیشون پایین بود که تمامی آنها توسط سربداران تار و مار شدند و کلی غنیمت به دست سربداران افتاد. سربداران وقتیکه دیدند این قدر راحت میتوانند مغولها را شکست بدند، تصمیم گرفتند به سمت نیشابور به راه بیفتند و حاکمان مغول اونجا را شکست بدند. همین اتفاق هم افتاد؛ حاکمان مغول نیشابور در مقابل سربداران تسلیم شدند و نیشابور توسط قوای سربداران فتح شد. مسعود که حالا دیگه بهش میگفتند امیر مسعود، بیش از پیش محبوب شده بود، قشون سربداران پیروزمندانه وارد نیشابور شدند، محدودهی تحت تسلط آنها از غرب به دامغان و از شرق به تربتجام میرسید. طبق گفتهی ابن بطوطه، نیشابور، سرخس، زاوه و توس همگی به دست سربداران افتاد. مسعود خودش را سلطان منطقه خواند. مالیاتها را که از زمان مغولها افزایش پیدا کرده بود به شدت کاهش داد و دوازده هزار نفر از جوانان روستایی را وارد ارتش کرد.
بخشها ۱۴
خلاصه
این قسمت ماجرای قیام سربداران را روایت میکند؛ قیامی که به گفتهٔ راوی از روستای باشتین آغاز شد و به سلطهٔ مغولها بر ایران پایان داد. در اواخر دورهٔ ایلخانان، خراسان زیر فشار امیران محلی مغول بود که مالیات میگرفتند و روستاها را غارت میکردند. در این فضا، شیخ خلیفهٔ مازندرانی، صوفیای که با روحانیان و صوفیان هر دو اختلاف داشت، در مسجد جامع سبزوار مردم را به گرفتن حق خود از ظالم فرامیخواند تا آنکه مخالفانش او را در مسجد حلقآویز کردند. شاگردش حسن جوری راه او را ادامه داد و پیروان بسیاری میان فقرا گرد آورد. جرقهٔ قیام زمانی زده شد که فرستادگان مغول در خانهٔ دو برادر در باشتین درخواستی شرمآور کردند و کشته شدند. مردم روستا با شعار «سر به دار میدهیم، اما تن به ذلت نمیدهیم» در برابر نیروهای اعزامی ایستادند، وزیر خراسان را کشتند و سبزوار را مرکز دولت خود کردند. سربداران نیشابور را گرفتند و مغولها را در گرگان شکست دادند، اما مرگ حسن جوری در جنگی نزدیک هرات و اختلاف میان جناح میانهرو و تندروی شیخیان، حکومت را دچار قتلها و جنگ داخلی پیاپی کرد. سرانجام حاکمی از سربداران برای مقابله با دشمنش از تیمور لنگ کمک خواست؛ تیمور خراسان را گرفت، سبزوار پس از مقاومت مردم سقوط کرد و بیش از دو هزار نفر زنده به گور شدند. راوی نتیجه میگیرد که قیامهای بعدی علیه حاکمان بیگانه از این قیام اثر گرفتند.
- در دورهٔ ایلخانان، امیران محلی مغول با مالیات و غارت، مردم خراسان را به شدت ناراضی کرده بودند.
- شیخ خلیفهٔ مازندرانی در سبزوار مردم را به مبارزه با ظلم فراخواند و مخالفانش او را در مسجد حلقآویز کردند.
- کشته شدن پنج فرستادهٔ مغول در باشتین و شعار «سر به دار میدهیم» آغاز قیام سربداران بود.
- سربداران سبزوار را مرکز دولت خود کردند، نیشابور را گرفتند و لشکر مغول را در نبردی سخت شکست دادند.
- مرگ حسن جوری در جنگ با حاکم هرات، شکاف میان جناح میانهرو و شیخیان تندرو را عمیق کرد.
- ترورها و جنگ داخلی پیاپی، قلمرو سربداران را کوچک و حکومت آنان را ضعیف کرد.
- کمک خواستن از تیمور لنگ به سقوط سبزوار و کشتار مدافعان شهر انجامید.
- باشتین
- سربداران
- شیخ خلیفه مازندرانی
- حسن جوری
- امیر مسعود
- تیمور لنگ
- نیشابور
- هرات
- گرگان
- مازندران