
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و نهم
دانستنیهای این اپیزود ۴
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
باورهای فراطبیعی یعنی اینکه ما اعتقاد داشته باشیم به موجودات یا نیروهایی که با چشم دیده نمیشوند مثل ارواح، ارواح نیاکانمون، نیروهای طبیعت و جانوران مقدس. طبیعتا وجود چنین باورهایی الزاماً به معنی دیندار بودن اون جامعه نیست. مفهوم دوم که باید توضیح بدهیم آیین یا ریچواله. آیین به مجموعهای از رفتارهای تکرار شونده میگویند که یک هدف عملی مستقیمی ندارند، مثل دفن مردگان، رنگ کردن جسد، رقصهای گروهی، آوازهای آیینی. شاید براتون جالب باشه که یکی از قدیمیترین شواهد رفتارهای آیینی را ما میتوانیم توی پسر عموی زیستیمون یعنی شامپانزهها مشاهده بکنیم. گفتنش ممکن است خیلی تعجبآور باشه ولی مطالعاتی که در سال ۲۰۱۵ در نشریه نیچر چاپ شد، نشون داد که برخی از شامپانزهها که در غرب آفریقا سکونت دارند، یک رفتار تکرار شوندهی عجیب شبه آیینی را نشان میدهند. به این صورت که در یک زمان خاصی دور یک درخت خاصی جمع میشوند و به طور مکرر بهش سنگ پرتاب میکنند. این شامپانزهها اغلب نرهای بالغند. با همدیگه اگر فریاد میزنند به سمت درخت میروند یا به تنهی درخت یا به ریشههای برجستهی درخت سنگ میاندازند یا اینکه سنگهایشان را داخل حفرههایی که توی تنهی درخت وجود دارد قرار میدهند. این کار را بارها با همان درخت خاص انجام میدهند و تا حالا توی شامپانزههای کشورهای گینهنو، گینه بیسائو و لیبریا و ساحل عاج این رفتار دیده شده.
ما انسانها به همراه یک سری موجودات دیگر، نژادهای خاصی از سگها و شامپانزه و بونوبو، میتوانیم ذهن شخص مقابل و یا افراد دیگر را از روی حالات چهرهاش بخوانیم. این توانایی را اجداد ما برای حیوانهای دیگر، کوهها، رودخانهها و مردگان هم تعمیم میدادند. یعنی آنان فکر میکردند که همین توانایی را که مغز ما دارد در مورد اینکه تجسم بکنه یک شخص دیگر چه حالی دارد، همین توانایی را برای رودخانه هم به کار میبرد. یعنی اگر رودخانه طغیان میکرد، اینگونه توضیح میداد که رودخانه حالش خوب نیست، حال مناسبی نداره. یا اگر کوه داره آتشفشان میکنه، احتمالا به خاطر غم و غصه فراوان یا عصبانیت شدیدشه که داره این کار را انجام میدهد. این روحپنداری برای همه چیز، سرمنشا یکی از قدیمیترین دینهای شناختهشده روی کره زمین است که تحت عنوان آنیمیسم ازش یاد میشود. هنوز هم قبایلی در گینهی نو، آمازون و مناطقی در آفریقا زندگی میکنند که به این آنیمیسم یا روحپنداری برای اجزای طبیعت باور دارند. آنیمیسم یک رابطهی دو طرفه است، احساس میکنه که رودخانه میتواند با او پیامی را مبادله بکنه و هم خودش به رودخانه پیام میدهد، با کوه حرف میزنه، با حیوانات دیگر هم صحبت میکنه. بنابراین توی این نگاه همه چیز دارای قصد و نیت تصور میشده.
ما میخوایم بریم سراغ دادههای واقعی. یکی از این دادهها گل قرمز رنگی هست که ما بهش میگوییم گل اخرا، اکسید آهنه که با چربی خون یا ادرار مخلوط میشده، رنگ تولید میکرده و این را روی بدنهای مردگانشون قرار میدادند. قدیمیترین استفاده از رنگدانههای اخرا برمیگرده به حدود سیصد هزار سال پیش. و سوال این است که چرا انسانها هزاران کیلومتر رفت و برگشت انجام میدادند برای تهیهی این نوع رنگدانهی خاص؟ این رنگدانه میدانیم برای زیبایی بدن استفاده میشده، برای هویت گروهی، برای آیین و حتی نماد خون و زندگی بوده. ولی اینکه چرا اجساد خیلی زیادی از انسانهای پیش از تاریخ، به ویژه در عصر پارینهسنگی، با گل اخرا پوشونده شده بوده، قطعا داره در دل خودش، حکایت از وجود نوعی از مناسک و آیین را میکنه. بحث دیگه زیورآلات هست، ما از حول و حوش صد و بیست تا صد و چهل هزار سال پیش، صدفهای سوراخ شده را در بافتهای باستانی میبینیم. صدف سوراخ شده، یک وسیله تزیینیه، وسیلهای نیست که برای معیشت روزانهی انسان به درد بخوره.
اما سوال تکاملی مهم اینه چرا این باورها مفید بودند که به ما هم به ارث رسیدند؟ اگر این باورها نادرستند چرا باقی ماندند؟ و این مزایای تکاملیشون چی بوده؟ خیلی واضحه که باورهای مشترک، اولین کاری که انجام میدادند، افزایش همکاری بین افراد یک دسته بوده. اگر همه باور داشته باشند که روح نیاکانشون مراقب آنان است، احتمال تقلب کردن یا رفتارهای ناهنجار خیلی کمتر میشده. اضطرابشون کمتر میشده. مرگ که بهش اشاره کردیم یک زجر مدام تکرارشونده براشون بوده، قابل تحملتر میشده. آیینهای مشترک اعتماد را ایجاد میکردند، باعث انتقال فرهنگ میشدند، و داستانها از این طریق از نسلی به نسل دیگر منتقل میشدند. به انتهای دوران پارینهسنگی که میرسیم، بخشی میشه که در اپیزودهای قبلی به طور خاص بهش اشاره کردیم، داستان آغاز کشاورزی و دامپروری. اینجا یک نقطهی عطف هست در تغییر شکل ادیان و باورهای ماورایی، یک نقطهی عطف تاریخیه. ما میدانیم که بعد از کشاورزی، یک جانشینی صورت گرفت، روستاها تولید شدند، روستاها بزرگ شدند، مالکیت به وجود اومد، نابرابری افزایش یافت و حکومتها شکل گرفتند. در نتیجهی این، معابد ساخته شدند، کاهنانی که قبلا شمنهای نیمهوقت بودند، به شمنهای تماموقت تبدیل شدند، خدایان رسمی ظاهر شدند، قربانیها شکل گرفتند، چرا که انسانی که در یک جایی نشسته و نیازمند باران است به نوعی انگار تمام تخممرغش را تو یک سبد گذاشته، و اون کشاورزیه. انسان شکارچیگردآورنده به محض اینکه متوجه تغییرات اقلیمی میشده جا به جا میشده، انسان کشاورز به زمین وصله، و اگر باران نباره و اگر وضعیت اقلیمی مناسب نباشه همه چیزشو از دست میده، و برای اینکه خدایان را راضی نگه داره باید قربانیهایی انجام میداده تا این خدایان براش باران بفرستند، وضعیت اقلیمی را مناسب بکنند، خاک را بارور بکنند و محصول بیشتری براش تولید بکنند. مالیاتهای مذهبی از همین زمان شروع میشود و قوانین دینی.
بخشها ۱۲
خلاصه
این قسمت با تکیه بر شواهد باستانشناسی و انسانشناسی میپرسد که مغز انسان از چه زمانی به باور کردن چیزهای نادیدنی رسید و این باورها چه نقش تکاملی در حفظ گروه داشتند. ابتدا سه مفهوم باور فراطبیعی، آیین و دین از هم جدا میشوند و نتیجه گرفته میشود که انسان عصر پارینهسنگی احتمالاً باورهای معنوی داشته اما دین سازمانیافته نداشته است. رفتار شبهآیینی شامپانزههای غرب آفریقا در پرتاب سنگ به درختی خاص، بر پایه مطالعهای که در سال ۲۰۱۵ در نشریه نیچر منتشر شد، نمونهای از ابتداییترین رفتارهای آیینی دانسته میشود. سپس از منظر روانشناسی تکاملی سه توضیح طرح میشود: دستگاه بیشفعال تشخیص عامل که پشت هر صدا و رخدادی عاملی فرض میکند، نظریه ذهن که به روحپنداری یا آنیمیسم انجامید، و آگاهی انسان از مرگ خود و اضطراب ناشی از آن. شواهد باستانشناسی شامل استفاده از گل اخرا، صدفهای سوراخشده، حکاکیهای هندسی غار بلنبوس، تدفین مردگان و هنر غارهاست؛ ماجرای گردههای گل در گورهای نئاندرتالها و کتاب «مردمان گل» نیز بهعنوان برداشتی که بعدها رد شد مرور میشود. شمن بهعنوان چهرهای نیمهوقت که در خلسه با ارواح و جانوران ارتباط میگرفت معرفی میشود. به گفته راوی، باورهای مشترک همکاری و اعتماد را بیشتر و اضطراب مرگ را کمتر میکردند و پس از کشاورزی، با یکجانشینی و نابرابری، معابد، کاهنان تماموقت، خدایان رسمی و قربانیها پدید آمدند.
- باور فراطبیعی، آیین و دین سه مفهوم جدا هستند و انسان پارینهسنگی احتمالاً دین سازمانیافته نداشته است.
- برخی شامپانزههای غرب آفریقا بارها به درختی خاص سنگ پرتاب میکنند که شاید رفتاری شبهآیینی باشد.
- مغز انسان برای بقا پشت هر رخدادی عاملی فرض میکند و این خطای شناختی زمینه باور به نیروهای نامرئی شد.
- گسترش نظریه ذهن به رودخانه، کوه و جانوران به روحپنداری یا آنیمیسم انجامید.
- گل اخرا، صدفهای سوراخشده و اشیای درون گورها نشانههای تفکر نمادین و آیینی دانسته میشوند.
- شمن در گروههای شکارورز فردی نیمهوقت بود که در خلسه درمان میکرد و رؤیاها را تعبیر میکرد.
- پس از کشاورزی، معابد، کاهنان تماموقت، خدایان رسمی، قربانی و مالیات مذهبی شکل گرفتند.
- نیچر
- بلنبوس
- رالف سولکی
- مردمان گل
دربارهٔ این اپیزود
[email protected]