پرش به محتوای اصلی

خداحافظ آفریقا

خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و نهم

۳۲ دقیقه۷ شهریور ۱۴۰۵۴ دانستنی

دانستنی‌های این اپیزود ۴

روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.

عالی

باورهای فراطبیعی یعنی اینکه ما اعتقاد داشته باشیم به موجودات یا نیروهایی که با چشم دیده نمی‌شوند مثل ارواح، ارواح نیاکانمون، نیروهای طبیعت و جانوران مقدس. طبیعتا وجود چنین باورهایی الزاماً به معنی دیندار بودن اون جامعه نیست. مفهوم دوم که باید توضیح بدهیم آیین یا ریچواله. آیین به مجموعه‌ای از رفتارهای تکرار شونده می‌گویند که یک هدف عملی مستقیمی ندارند، مثل دفن مردگان، رنگ کردن جسد، رقص‌های گروهی، آوازهای آیینی. شاید براتون جالب باشه که یکی از قدیمی‌ترین شواهد رفتارهای آیینی را ما می‌توانیم توی پسر عموی زیستیمون یعنی شامپانزه‌ها مشاهده بکنیم. گفتنش ممکن است خیلی تعجب‌آور باشه ولی مطالعاتی که در سال ۲۰۱۵ در نشریه نیچر چاپ شد، نشون داد که برخی از شامپانزه‌ها که در غرب آفریقا سکونت دارند، یک رفتار تکرار شونده‌ی عجیب شبه آیینی را نشان می‌دهند. به این صورت که در یک زمان خاصی دور یک درخت خاصی جمع می‌شوند و به طور مکرر بهش سنگ پرتاب می‌کنند. این شامپانزه‌ها اغلب نرهای بالغند. با همدیگه اگر فریاد می‌زنند به سمت درخت می‌روند یا به تنه‌ی درخت یا به ریشه‌های برجسته‌ی درخت سنگ می‌اندازند یا اینکه سنگ‌های‌شان را داخل حفره‌هایی که توی تنه‌ی درخت وجود دارد قرار می‌دهند. این کار را بارها با همان درخت خاص انجام می‌دهند و تا حالا توی شامپانزه‌های کشورهای گینه‌نو، گینه بیسائو و لیبریا و ساحل عاج این رفتار دیده شده.

بخش‌ها ۱۲

خلاصه

این قسمت با تکیه بر شواهد باستان‌شناسی و انسان‌شناسی می‌پرسد که مغز انسان از چه زمانی به باور کردن چیزهای نادیدنی رسید و این باورها چه نقش تکاملی در حفظ گروه داشتند. ابتدا سه مفهوم باور فراطبیعی، آیین و دین از هم جدا می‌شوند و نتیجه گرفته می‌شود که انسان عصر پارینه‌سنگی احتمالاً باورهای معنوی داشته اما دین سازمان‌یافته نداشته است. رفتار شبه‌آیینی شامپانزه‌های غرب آفریقا در پرتاب سنگ به درختی خاص، بر پایه مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۵ در نشریه نیچر منتشر شد، نمونه‌ای از ابتدایی‌ترین رفتارهای آیینی دانسته می‌شود. سپس از منظر روان‌شناسی تکاملی سه توضیح طرح می‌شود: دستگاه بیش‌فعال تشخیص عامل که پشت هر صدا و رخدادی عاملی فرض می‌کند، نظریه ذهن که به روح‌پنداری یا آنیمیسم انجامید، و آگاهی انسان از مرگ خود و اضطراب ناشی از آن. شواهد باستان‌شناسی شامل استفاده از گل اخرا، صدف‌های سوراخ‌شده، حکاکی‌های هندسی غار بلنبوس، تدفین مردگان و هنر غارهاست؛ ماجرای گرده‌های گل در گورهای نئاندرتال‌ها و کتاب «مردمان گل» نیز به‌عنوان برداشتی که بعدها رد شد مرور می‌شود. شمن به‌عنوان چهره‌ای نیمه‌وقت که در خلسه با ارواح و جانوران ارتباط می‌گرفت معرفی می‌شود. به گفته راوی، باورهای مشترک همکاری و اعتماد را بیشتر و اضطراب مرگ را کمتر می‌کردند و پس از کشاورزی، با یکجانشینی و نابرابری، معابد، کاهنان تمام‌وقت، خدایان رسمی و قربانی‌ها پدید آمدند.

  • باور فراطبیعی، آیین و دین سه مفهوم جدا هستند و انسان پارینه‌سنگی احتمالاً دین سازمان‌یافته نداشته است.
  • برخی شامپانزه‌های غرب آفریقا بارها به درختی خاص سنگ پرتاب می‌کنند که شاید رفتاری شبه‌آیینی باشد.
  • مغز انسان برای بقا پشت هر رخدادی عاملی فرض می‌کند و این خطای شناختی زمینه باور به نیروهای نامرئی شد.
  • گسترش نظریه ذهن به رودخانه، کوه و جانوران به روح‌پنداری یا آنیمیسم انجامید.
  • گل اخرا، صدف‌های سوراخ‌شده و اشیای درون گورها نشانه‌های تفکر نمادین و آیینی دانسته می‌شوند.
  • شمن در گروه‌های شکارورز فردی نیمه‌وقت بود که در خلسه درمان می‌کرد و رؤیاها را تعبیر می‌کرد.
  • پس از کشاورزی، معابد، کاهنان تمام‌وقت، خدایان رسمی، قربانی و مالیات مذهبی شکل گرفتند.
  • نیچر
  • بلنبوس
  • رالف سولکی
  • مردمان گل

دربارهٔ این اپیزود

برای پیشنهادها و تبلیغات در پادکست فارسی با ما در ارتباط باشید:
[email protected]
بازخورد