
ابدیت و یک روز - شماره دویست و هفتاد و چهار - به یاد «داریوش مهرجویی» در گفتوگو با فریار جواهریان
هنوز دانستنیای از این اپیزود بیرون نیامده
کوپاد دانستنیها را از متن همین گفتگو بیرون میکشد و برای این اپیزود هنوز چیزی ثبت نشده. میتوانی به خودِ اپیزود گوش بدهی، یا سؤالت را از بقیهٔ پادکستها بپرسی.
همهجا بپرسدربارهٔ این اپیزود
شماره دویست و هفتاد و چهار
به یاد
«داریوش مهرجویی»
در گفتوگو با
«فریار جواهریان»
.
۲۲ مهرماه ۱۴۰۲، برای بسیاری از ما دیگر فقط تاریخی در تقویم نیست؛ روزی است که با اندوهی عمیق و خاطرهای هولناک در حافظهمان حک شده است. روزی که داریوش مهرجویی و همسرش، وحیده محمدیفر، به قتل رسیدند. حالا سه سال از آن شب تلخ گذشته، اما زمان نه توانسته از سنگینی آن فاجعه بکاهد و نه جای خالی مهرجویی را در سینما و فرهنگ ما پر کند. هنوز هم فکر کردن به آنچه بر سر او و همسرش آمد دشوار است و دشوارتر، کنار آمدن با این واقعیت که دیگر فیلم تازهای از او نخواهیم دید. برای من، بازگشتن به آثار مهرجویی، خواندن نوشتههایش، شنیدن صدایش و سر زدن به جهان فکر و خیال او، تنها ادای احترام به فیلمسازی بزرگ نیست؛ تلاشی است برای ادامه دادن گفتوگویی که مرگ نابهنگامش آن را ناتمام گذاشت. گفتوگویی که دلم میخواهد به هر شکل و با هر امکان تازهای زنده بماند.
شماره تازه «ابدیت و یک روز» از دل همین دلتنگی و اشتیاق شکل گرفته است. این بار میخواهیم به سراغ سویههایی از جهان داریوش مهرجویی برویم که شاید کمتر مجال دیده یا شنیده شدن یافتهاند؛ به نوشتهها و اندیشههایش، به خاطراتی از زندگی او و بهویژه به فیلمهایی که روزگاری در ذهن و بر کاغذ پروراند، اما هرگز فرصت نکرد آنها را بسازد. فیلمهایی که ساخته نشدند، ولی رؤیای ساختنشان همچنان در سطرهای بهجامانده از او نفس میکشد.
در نخستین بخش این شماره، با فریار جواهریان، همسر و همراه مهرجویی در سالهایی از زندگیاش، گفتوگو کردهایم. در این گفتوگو، مروری هرچند کوتاه داریم بر شماری از فیلمنامهها، طرحها و ایدههایی که مهرجویی سالها به ساختنشان فکر میکرد و دلبسته تحققشان بود، اما به دلایل گوناگون هیچگاه فرصت تبدیل شدن به فیلم را پیدا نکردند. فکر کردن به این آثار ساختهنشده، به گمانم، وجه دیگری از فقدان مهرجویی را پیش چشم ما میگذارد؛ اینکه با رفتن یک فیلمساز، تنها خالق آثاری که میشناسیم از میان نمیرود، بلکه جهانهایی نیز که هنوز فرصت تولد پیدا نکردهاند، برای همیشه از دسترس ما دور میشوند. بااینهمه، در میان سطرهای این فیلمنامهها و طرحهای ناتمام، همچنان میتوان رد نگاه کنجکاو، دغدغههای فکری و تخیل پرجنبوجوش فیلمسازی را پیدا کرد که تا واپسین سالهای زندگی، از اندیشیدن به سینما و رؤیای ساختن دست نکشید.
در همین زمینه، خواندن نوشته «چه فیلمها نشد که بسازی، آقای مهرجویی!» به قلم مرتضی سیدینژاد را نیز بسیار توصیه میکنم؛ نوشتهای که در شماره ۴۷ مجله «فیلم امروز»، به تاریخ بهمن ۱۴۰۳، منتشر شده و به سراغ همین بخش کمتر شناختهشده از کارنامه مهرجویی رفته است.
در ادامه برنامه، فریار جواهریان فصلی از کتاب زندگینامه خود، «خاطرات بیست و پنج سال زندگی با داریوش مهرجویی و فراتر»، را برایمان میخوانند. روایتی شخصی از سالهای زندگی مشترک، از خاطرات و تجربههایی که در کنار هم از سر گذراندهاند و از لحظههایی که شاید در هیچ روایت رسمی از زندگی یک هنرمند جایی نداشته باشند، اما گاه بیش از هر چیز دیگری ما را به شناخت او نزدیک میکنند. شنیدن این خاطرات فرصتی است تا برای دقایقی از تصویر آشنای مهرجویی در مقام فیلمساز فاصله بگیریم و به زندگی روزمره، روابط و جهان خصوصی او نزدیکتر شویم.
در بخشهای دیگر این شماره، میکوشیم این بار خود مهرجویی را از خلال نوشتههایش بشنویم؛ نوشتههایی که هرکدام دریچهای به گوشهای از دنیای فکری و ادبی او باز میکنند. عقیل قیومی بخشهایی از رمان «برزخ ژوری» نوشته داریوش مهرجویی را برایمان میخواند و منصور دلریش نیز خوانش بخشهایی از مقاله «زیباییشناسی واقعیت» به قلم مهرجویی را بر عهده دارد؛ مقالهای که در کتاب «بُعد زیباییشناختی» اثر هربرت مارکوزه، با ترجمه مهرجویی، آمده است. کنار هم قرار گرفتن این دو نوشته، شاید فرصتی باشد برای نزدیک شدن به دو وجه از شخصیت او که همواره در کنار سینمایش حضور داشتند: مهرجوییِ داستاننویس و مهرجوییِ علاقهمند به فلسفه، اندیشه و مباحث زیباییشناختی.
در پایان برنامه نیز طناز مظفری فصل دیگری از کتاب خانم جواهریان، با عنوان «منظر خیال»، را میخواند؛ متنی که نخستین بار در سال ۱۴۰۴ در مجله «بخارا» به سردبیری علی دهباشی منتشر شده است.
دوست دارم این شماره را نه صرفاً برنامهای برای بزرگداشت داریوش مهرجویی، بلکه نوعی دیدار دوباره با او بدانم؛ دیداری از مسیر صداها، کلمات، خاطرات و رؤیاهای ناتمام. ما مهرجویی را بیشتر با فیلمهایش به یاد میآوریم؛ با شخصیتها، موقعیتها، گفتوگوها و تصویرهایی که سالهاست بخشی از حافظه سینمایی و حتی زندگی شخصی بسیاری از ما شدهاند. اما جهان یک فیلمساز به آنچه بر پرده آورده محدود نمیشود. گاهی برای شناختن او باید به سراغ چیزهایی رفت که در حاشیه فیلمهایش باقی ماندهاند؛ کتابهایی که نوشته، متنهایی که ترجمه کرده، ایدههایی که در سر داشته و فیلمهایی که هیچوقت ساخته نشدهاند. امیدوارم مجموعه آنچه در این شماره خواهید شنید، فرصتی فراهم کند تا بار دیگر به مهرجویی فکر کنیم؛ به آنچه از او برایمان مانده و به آنچه میتوانست باشد و دیگر هرگز نخواهد بود.
اما پیش از آنکه به سراغ این روایتها و خوانشها برویم، میخواهم از اتفاق تازهای در «ابدیت و یک روز» برایتان بگویم؛ اتفاقی که احتمالاً اگر از نخستین لحظههای این شماره با ما همراه بودهاید، خودتان هم متوجهش شدهاید.
«ابدیت و یک روز» در میانه روزهای جنگ چهلروزه، دهساله شد. ده سال از روزی که نخستین شماره این پادکست منتشر شد گذشته است. ده سالی که بخش بزرگی از آن در گفتوگو با سینماگران، مرور فیلمها، زنده کردن خاطرات و ثبت صداهایی سپری شد که دلمان میخواست در هیاهوی روزگار گم نشوند. در این سالها، «ابدیت و یک روز» برای من چیزی فراتر از مجموعهای از برنامههای صوتی بوده است؛ بهانهای برای ادامه دادن علاقهای دیرینه به سینما و، مهمتر از آن، فرصتی برای شریک شدن این علاقه با شما که در تمام این سالها شنونده و همراه ما بودهاید.
با رسیدن به دهسالگی و در آستانه ورود به دومین دهه این مسیر، فکر کردم شاید وقت آن رسیده باشد که «ابدیت و یک روز» موسیقی ویژه خودش را داشته باشد. نوایی که تنها متعلق به این پادکست باشد؛ موسیقی کوتاهی که با شنیدنش، پیش از آنکه کلامی گفته شود، بدانیم قرار است بار دیگر پا به جهان «ابدیت و یک روز» بگذاریم. چیزی شبیه آشنایی با صدای دوستی قدیمی؛ صدایی که بهمرور در حافظهمان جا میگیرد و هر بار شنیدنش، خاطره دیدارهای پیشین را زنده میکند.
برای تحقق این آرزو، به سراغ پیمان یزدانیان رفتم؛ آهنگساز ارجمندی که موسیقیهایش سالهاست برای بسیاری از دوستداران سینما آشنا و خاطرهانگیز است. از ایشان خواهش کردم قطعهای اختصاصی برای «ابدیت و یک روز» بسازند و خوشبختانه این دعوت را پذیرفتند. حاصل این همراهی، قطعه زیبایی است به نام «روز ابدی»؛ نامی که به گمانم بهخوبی با حالوهوای این پادکست و آنچه در تمام این سالها در پیاش بودهایم، پیوند میخورد. از این پس، «روز ابدی» موسیقی آغازین شمارههای تازه «ابدیت و یک روز» خواهد بود و امیدوارم بهتدریج برای شما نیز به نوایی آشنا بدل شود؛ نوایی که خاطره این گفتوگوها و شنیدنها را با خود همراه داشته باشد.
میخواهم از همین فرصت استفاده کنم و صمیمانه از پیمان یزدانیان سپاسگزاری کنم. میدانم که با وجود مشغلههای فراوانشان، برای ساخت این قطعه وقت، توجه و حوصله گذاشتهاند و با لطف و همراهی خود، هدیهای بسیار ارزشمند به «ابدیت و یک روز» دادهاند. برای من مایه خوشحالی و افتخار است که از این پس موسیقی ایشان بخشی از هویت شنیداری این پادکست خواهد بود؛ موسیقیای که امیدوارم سالهای سال با ما و با خاطرات مشترکمان از سینما همراه بماند.
و چه خوب که نخستین شمارهای که با این موسیقی تازه آغاز میشود، به یاد داریوش مهرجویی است؛ فیلمسازی که برای بسیاری از ما، سینمایش با خاطره صداها و موسیقیها و لحظههایی فراموشنشدنی گره خورده است.
حالا شما را به شنیدن شماره تازه «ابدیت و یک روز» دعوت میکنم؛ به سفری کوتاه در میان نوشتهها، خاطرات و رؤیاهای داریوش مهرجویی. به یاد فیلمهایی که ساخت و در حافظه ما به جا گذاشت، و به یاد تمام فیلمهایی که فرصت ساختنشان را نیافت؛ جهانهایی که هرگز بر پرده سینما ظاهر نشدند، اما شاید هنوز بتوان در کلمات و خیال او نشانی از آنها پیدا کرد.
▫️تدوین پادکست: محمد شکیبا
▪️قطعات موسیقی به کار رفته در این پادکست:
۱. قطعه «روز ابدی» ساخته «پیمان یزدانیان»
۲. بخشهایی از قطعه «هجوم دیوانهوار» ساخته «فیلیپ گلس» استفاده شده در فیلم «درخت گلابی»
۳. بخشهایی از موسیقی متن فیلم «هامون» ساخته «ناصر چشم آذر» (براساس موومان آداجو در کنسرتوی ویولن در می ماژور اثر یوهان سباستیان باخ) با تکنوازی ویولن «خاچیک بابایان»
۴. بخشهایی از قطعه «گنوسین شمارهٔ ۱ – آهسته» ساخته «اریک ساتی» استفاده شده در فیلم «اشباح»
۵. بخشهایی از موسیقی متن فیلم «گاو» ساخته «هرمز فرهت»
۷. بخشهایی از موسیقی متن فیلم «پری» ساخته «کیوان جهانشاهی»
۷. بخشهایی از موسیقی متن فیلم «فصل همایش» ساخته «پیتر نشل»
▫️با تشکر از خانم فریار جواهریان و آقای آران جاویدانی که برخی از عکسها را از آرشیو شخصیشان در اختیار ما گذاشتند.
https://t.me/EternityAndADay/1389