دانستنیهای «دین»
نیچه میگفت نه، باید مشخص شود اصلاً این ارزشها از کجا آمدهاند، چه کسی از پذیرفتنشان سود میبرد و چرا انسان باید خودش را با چیزی همسان کند که هیچوقت دربارش فکر نکرده؟ و اصلاً چرا من باید در دفاع از دین و اعتقاد و قدرتی بر بیایم که اصلاً هیچ نقشی در انتخابش نداشتم و جغرافیایی که در آن زندگی کردهام این را بر من تحمیل کرده؟ این نگاهها بعدها به یکی از ایدههای مهم نیچه رسید و آن ارزشگذاری دوبارهی ارزشها بود. یعنی انسان باید باورهای کهنه را فقط تکرار نکند، بلکه دوباره وزنشان کند، دوباره بسنجدشان، و اگر لازم بود آنها را از نو بسازد. همین روح پرسشگر به ایدههای مثل اراده به قدرت و خودآفرینی هم وصل میشود. اینکه انسان نباید فقط فرمانبردار گذشته باشد، بلکه باید خودش در ساختن خودش نقش داشته باشد. چیزی که شاید برای بخشی از دنیای امروز ما عادی به نظر بیاید، اما در زمان نیچه و شاید همین اطراف خود ما یک حرکت رادیکال باشد، دعوت به فکر کردن و پرسشگری درست در برابر اطاعت کورکورانه.
میگفت اگر انسان دین را کنار بگذارد ولی هنوز نتواند خودش فکر کند و ارزش بسازد، ممکن است خیلی راحت از قدرت سیاسی و پادشاه و رهبر یا هر چهرهٔ مسلط دیگری بت بسازد. یعنی فقط اسم بت عوض میشود، قبلاً کلیسا بود حالا تبدیل میشود به دولت، قدرت یا ایدئولوژی. پس نیچه نمیگفت همه چیز را ول کنید و هر کس هر کاری خواست بکند. مسئلهاش این بود که معیارهای ارزش باید دوباره ساخته شوند، نه اینکه کورکورانه از جایی به جایی دیگر یا از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. او میگفت معیارها باید با توجه به زمانه و مردمان دوران خودش بهروز شود و تغییر کند. اینجا است که هنر برای نیچه اهمیت پیدا میکند. هنر برای او صرفاً تزیین زندگی نبود، راهی برای تحمل رنج و ساختن معنا و آرام کردن آن بخش سرکش و بیقرار انسان بود. از نگاه نیچه، موسیقی و تئاتر و ادبیات میتوانستند کارهایی بکنند که اخلاق خشک مذهبی و دستورهای رسمی کلیسا و رهبرانشان از پسش برنمیآمدند. برای همین در نگاه او، چهرههایی مثل شکسپیر فقط نویسنده نبودند. هنرمندی بودند که میتوانستند روی روح انسان اثر بگذارند و به زندگی عمق بدهند. همین مسیر، در آثار آخر نیچه تندتر و روشنتر شد. در کتاب فراسوی نیک و بد، در کتاب تبارشناسی اخلاق و بعدتر هم در کتاب دجال یا ضد مسیح، او سراغ ریشههای اخلاقی مسیحیت رفت و پرسید ارزشها از کجا آمدند و به سود چه کسی دارند کار میکنند؟ پس پروژه و سؤال نیچه این بود که وقتی ارزشهای قدیمی فرو میریزند، انسان چطور باید دوباره زندگی را یاد بگیرد و میخواست این موضوع را برای مردم باز کند که کورکورانه هر چیزی را دنبال نکنند.