دانستنیهای «فلسفه»
در سال 1858 وقتی چهارده ساله شد، به مدرسه شبانهروزی پفورتا راه پیدا کرد. یکی از معتبرترین مدارس علوم انسانی پروس، جایی که قرار بود از دانشآموزها آدمهایی بسازد که با زبان و تاریخ و ادبیات جهان زندگی کنند. برای نیچه ورود به آن مدرسه، آن هم در سنی که هنوز زخمهای کودکیاش کاملاً بسته نشده بود، اولین تجربهٔ جدی دور شدن از خانواده بود. خانوادهٔ مذهبی که مدام کنترلش میکردند، اما خودش بعدها گفته که فضای آن مدرسه هم به شدت سخت و منظم بود. او میگوید دانشآموزان آنجا باید با انضباط بالایی زندگی میکردند و نیچه هم در همین فضا پایههای ذهنی خودش را میساخت. لاتین یاد میگرفت، یونانی میخواند، با آلمانی و فرانسوی آشنا میشد و کمکم توانست سراغ متنهایی برود که خیلی از همسن و سالهایش حتی به زبان ترجمه هم نمیتوانستند آن متنها را بخوانند. از همین جا بود که ادبیات و شعر و نمایشنامه و موسیقی برایش جدیتر شد. پیانو میزد، گاهی قطعه میساخت، شعر مینوشت و در نوزده سالگی حتی یک خودزندگینامهٔ کوتاه نوشت. در همین دوره با پال دویسن همکلاسیاش که بعدها زبانشناس و سانسکریتشناس شناخته شد دوستی نزدیکی پیدا کرد و وارد انجمنهای ادبی و فلسفه شد. در واقع نیچه قبل از اینکه به عنوان یک فیلسوف شناخته شود، ذهنش داشت با زبانهای باستانی و شعر و موسیقی و نظم سخت آن مدرسه و البته تنهایی نوجوانی که بیشتر از سنش میفهمید ساخته میشد.
استادهای زبانشناسی کلاسیک انتظار داشتند نیچه پژوهش تاریخی دقیق همراه با اسناد، ارجاعات و بررسی جزئی متنهای یونانی ارائه بدهد، ولی زایش تراژدی، ترکیبی از یونانشناسی و فلسفهی شوپنهاور و ستایش هنر واگنر بود. یکی از تندترین حملهها را فن ویلامویتز، زبانشناس با نفوذ آلمانی، به نیچه وارد کرد. او نیچه را متهم کرد که به جای پژوهش مستند حدسهای فلسفی و هنری خودش را به عنوان واقعیت تاریخی ارائه کرده است. واگنر و بعضی از دوستهای نیچه از کتاب دفاع کردند، اما اعتبار نیچه بین خیلی از زبانشناسان کلاسیک آسیب دید و حتی بعضی از کلاسهای تخصصیاش با کمبود دانشجو روبهرو شد. البته این شکست نیچه را از دانشگاه بیرون نکرد. او چند سال دیگر تدریس کرد، مقاله نوشت و تلاش کرد وظایف دانشگاهیاش را ادامه بدهد. اما علاقهاش کمکم از پژوهش صرفا تخصصی دربارهی یونان فاصله گرفت و به سمت فلسفه و فرهنگ و تاریخ و روانشناسی انسان حرکت کرد.
زندگی نیچه شکل تازهای پیدا میکند، زندگی مردی تنها که مدام بین کوهستانهای سوییس و شهرهای مدیترانهای اروپا جا به جا میشود، زمستانها بیشتر در شهرهای مدیترانهای ایتالیا میگذراند و تابستانها به ارتفاعات سوییس میرفت، انگار دنبال جایی بود که هم بدن بیمار و حساسش کمتر اذیت شود هم ذهنش آزادی بیشتری برای نوشتن داشته باشد. اما این آزادی با فقر و بیاعتنایی همراه بود. کتابهایش فروش زیادی نداشتند، اسمش هنوز در زمان حیاتش آن شهرتی را پیدا نکرده بود که امروز میشناسیم و برای ادامه زندگی مجبور بود بعضی از ماهها از دوستش پول قرض کند. خیلی از دوستان قدیمیاش هم یا از او فاصله گرفته بودند یا دیگر نمیتوانستند با تغییر فکری تازهاش همراه شوند. همینجا بود که تنهایی برای نیچه تبدیل به روش زندگی و فکر کردنش شد. روزش عادتهای خاصی داشت. مثلا صبح خیلی زود، حدود چهار صبح بیدار میشد، صبحانه نمیخورد، پیادهرویهای طولانی میرفت، برمیگشت خانه، و بعد تا حوالی ظهر مینوشت. معتقد بود صبح خیلی زود، ذهن و مغزش آمادهتر است. به نور آفتاب علاقه داشت، صبحانه نمیخورد چون فکر میکرد به اعصابش آسیب میزند و حتی با وجود بیپولی همیشه سعی میکرد کاملا مرتب لباس بپوشد و خوشتیپ باشد. سیبیلهای معروف بلندش را منظم نگه میداشت و روی میز تحریرش همیشه یک آینه داشت و معتقد بود باید چهرهاش را ببیند تا مطمئن شود موقع نوشتن، فلسفه از چهرهاش عبور میکند. بخش مهمی از نوشتار نیچه از دل همین ریتم و سبک زندگی بیرون آمد. از قدم زدنهای طولانی، سرخوش بودن، بدن خسته، آن آینه، و ذهنی که در تنهایی، بلندتر و فلسفیتر از همیشه فکر میکرد. از دل همان سالهای تنهایی و نوشتن، کمکم نیچهای بیرون آمد که میخواست همه چیز را از نو زیر سوال ببرد.
او اولین کتاب فارسی دربارهٔ تاریخ فلسفه غرب را تحت عنوان سیر حکمت در اروپا نوشت. کتابی که هنوز هم از آثار مهم در این زمینه به حساب میآید و من به علاقمندان فلسفه پیشنهادش میکنم. البته که بیشترشان حتماً این کتاب را خواندهاند.