دانستنیهای «محمدعلی فروغی»
فروغی از آن آدمهایی بود که فهمیده بود ساختن یک کشور فقط با ارتش و قرارداد و مجلس ساخته نمیشود. کشور را باید با زبان ساخت، با واژهها، با مفاهیم، با تعریفی تازه از هویت. آن سالها ایران داشت از دل قاجار به سمت دولت مدرن حرکت میکرد و مشکل فقط عقبماندگی اقتصادی نبود. مشکل این بود که زبان فارسی برای توصیف این دنیای جدید کم میآورد. مفاهیمی مثل قانون اساسی، پارلمان، تفکیک قوا، حقوق ملت، نظم اداری، حتی واژههای اقتصادی و سیاسی هنوز در زبان ما جا نیافتاده بودند. و فروغی یکی از مهمترین کسانی بود که این خلأ را پر کرد. خیلی از معادلهایی که امروز در زبان رسمی ایران بدیهی به نظر میرسند، محصول همان واژهسازی و ترجمه و معادلیابیهای فروغیاند. دورانی که او و همفکرانش تلاش میکردند، فارسی را از یک زبان ادبی صرف به زبان اداره یک کشور تبدیل کنند. و همین نگاه بود که باعث میشد فروغی در پروژهی فرهنگستان هم نقش محوری داشته باشد. فرهنگستان برای او فقط یک نهاد فرهنگی نبود. یک اتاق فرمان برای ساختن ایران مدرن از مسیر زبان بود. حتی وقتی احساس میکرد فرهنگستان از مسیر اصلی منحرف میشود، با نوشتن مقاله پیام به فرهنگستان سعی کرد دوباره خط و مشی را تنظیم کند. شاید بشود گفت اگر فروغی هیچوقت سیاستمدار نمیشد باز هم در تاریخ ایران ماندگار میشد. و خیلیها امروز فروغی را معمار واژههایی میدانند که ایران جدید با آن خودش را تعریف کرد.
بریتانیاییها برای مسئله جانشینی رضاشاه، آمدند با محمدعلی فروغی مشورت کردند. جالب باشد اولین گزینه روی کار آوردن یک رئیسجمهور بوده. اما نه فروغی ایده را میپسندید نه خود انگلیسیها. گزینهی دوم بازگشت سلسله قاجاریه بود. حسن قاجار پسر ناصرالدین قاجار در قید حیات بود. اما هم سنش خیلی بالا رفته بود هم پسرش حمید قاجار، که قرار بود بالاخره بعد از آن شاهزاده و ولیعهد ایران بشود، رفته بود شده بود افسر نیروی دریایی بریتانیا و حتی یک کلمه هم بلند نبود فارسی صحبت کند. بنابراین بازگشت سلسله قاجاریه منتفی میشود. اما گزینه سوم ولیعهد فعلی ایران یعنی محمدرضا بود. قرار شد اگر بخواهند سلسله بماند، رضاشاه استفعانامهاش را به فروغی بدهد و خودش تهران را ترک کند.
او اولین کتاب فارسی دربارهٔ تاریخ فلسفه غرب را تحت عنوان سیر حکمت در اروپا نوشت. کتابی که هنوز هم از آثار مهم در این زمینه به حساب میآید و من به علاقمندان فلسفه پیشنهادش میکنم. البته که بیشترشان حتماً این کتاب را خواندهاند.