دانستنیهای «میرزا ملکمخان»
میرزا ملکم خان در سال هزار و دویست و چهل و نه قمری در جلفای اصفهان به دنیا آمد، یعنی حدوداً اواخر سلطنت فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار. پدرش او را در ده سالگی برای تحصیل به پاریس فرستاد. دورههای ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس ارامنه در فرانسه گذروند و بعد هم به مدرسهی پلیتکنیک پاریس رفت. میرزا تقیخان امیرنظام یا همون امیرکبیر چون با میرزا یعقوب آشنایی و رابطهی خوبی داشت وادارش کرد تا ملکمخان را تشویق به تحصیل در رشتهی علوم سیاسی کند. نتیجهی این تشویقها، فارغالتحصیلی میرزا ملکمخان در علوم سیاسی، حکمت طبیعی و مهندسی شد. در اواخر سال هزار و دویست و شصت و هفت قمری، یعنی در اوایل حکومت ناصرالدین شاه بود که میرزا ملکمخان به ایران برگشت و در مدرسهی دارالفنون به کار مترجمی و همینطور تدریس جغرافیا، علوم مقدماتی، هندسه و حساب مشغول شد. در کنار تدریس در دارالفنون، مقدمات ایجاد تلگراف بین مدرسه و ارگ سلطنتی را هم فراهم کرد که به عنوان اولین واردکنندهی دستگاه تلگراف از اروپا به ایران هم شناخته شد.
رسالهای به اسم دفتر تنظیمات یا کتابچهی غیبی که شخصی ناشناس نوشته بود و در اون اصول و قواعدی را برای اصلاح امور مملکتداری پیشنهاد داده بود به دست شاه رسید. نویسندهی این رساله میرزا ملکمخان بود. تو مقدمهی این رساله نوشته شده بود: اگرچه اکثر از رجال دولت علیه بر حسب نجابت با دویست نفر فراش راه میروند و اگرچه بر حسب فهم دو هزار بیت شعر عربی میدانند ولی در مراسم ترقیات مملکتداری چیزی نمیدانند. میرزا ملکمخان تیغ انتقادش را تیزتر میکند و در ادامه مینویسد: در ایران سال کهن و ریش طویل چقدر مایهی اعتبار است؟ بزرگان این دولت قطر شکم و نخوت و تکبر را سند عقل خود قرار دادند و هرگز جایز نخواهند شمرد که شعور جوانی محترمتر از حماقت نجابت باشد. میرزا ملکمخان فرم جالبی هم برای بیان نظراتش انتخاب کرده بود. این رساله از زبان رییس مجلسی خیالی بود که در اون مثلاً نویسنده در خواب دیده بود این مجلس به دستور ناصرالدین شاه تشکیل شده تا برای ادارهی کشور و تفکیک قوا قوانینی را وضع کند. قصد ملکمخان از این کار نشان دادن تفاوت بین کهنه و نو، پیر و جوان، اشرافیت و نواندیشی بود.