دانستنیهای «نیچه»
آثار نیچه از اروپا بیرون رفت وارد آمریکا شد و آنجا هم بعضی سعی کردند ایدههایش را با ذهن و میل خودشان تفسیر کنند. یکی از معروفترین نمونهها، پرونده لوب و لیوپولد در سال 1924 بود، که نام نیچه را به دادگاه کشاند. لوب و لیوپولد دو نوجوان مرفه آمریکایی بودند که آثار نیچه را خوانده بودند و برداشتی خطرناک از مفهوم ابرانسان پیدا کرده بودند. آنها تصور میکردند چون از نظر ذهنی و طبقاتی بالاتر از مردم عادیاند، پس میتوانند فراتر از قانون و اخلاق معمول رفتار کنند، و همین برداشت غلط و خودخواهانه در نهایت به قتل یک نوجوان چهارده ساله منجر شد. قتلی که در آن سال جامعه آمریکا را شوکه کرد و وقتی پرونده به دادگاه رسید، وکیل مدافع تلاش کرد بخشی از ماجرا را با تأثیرپذیری آن دو از نیچه توضیح بدهد. اینکه این جوانها فکر کرده بودند میتوانند مثل ابرمنش یا ابرانسان، بالاتر از قواعد و قوانین جامعه باشند. در فضای عمومی هم، خیلی زود انگشت اتهام به سمت کتابها و آثار نیچه رفت. حتی بعضیها گفتند این آثار خطرناکاند و میتوانند ذهن جوانها را به سمت بیقانونی و خشونت بکشند و باید فوراً از تمام کتابفروشیهای ایالتها جمعآوری شوند.
نیچه میگفت نه، باید مشخص شود اصلاً این ارزشها از کجا آمدهاند، چه کسی از پذیرفتنشان سود میبرد و چرا انسان باید خودش را با چیزی همسان کند که هیچوقت دربارش فکر نکرده؟ و اصلاً چرا من باید در دفاع از دین و اعتقاد و قدرتی بر بیایم که اصلاً هیچ نقشی در انتخابش نداشتم و جغرافیایی که در آن زندگی کردهام این را بر من تحمیل کرده؟ این نگاهها بعدها به یکی از ایدههای مهم نیچه رسید و آن ارزشگذاری دوبارهی ارزشها بود. یعنی انسان باید باورهای کهنه را فقط تکرار نکند، بلکه دوباره وزنشان کند، دوباره بسنجدشان، و اگر لازم بود آنها را از نو بسازد. همین روح پرسشگر به ایدههای مثل اراده به قدرت و خودآفرینی هم وصل میشود. اینکه انسان نباید فقط فرمانبردار گذشته باشد، بلکه باید خودش در ساختن خودش نقش داشته باشد. چیزی که شاید برای بخشی از دنیای امروز ما عادی به نظر بیاید، اما در زمان نیچه و شاید همین اطراف خود ما یک حرکت رادیکال باشد، دعوت به فکر کردن و پرسشگری درست در برابر اطاعت کورکورانه.
در سال 1858 وقتی چهارده ساله شد، به مدرسه شبانهروزی پفورتا راه پیدا کرد. یکی از معتبرترین مدارس علوم انسانی پروس، جایی که قرار بود از دانشآموزها آدمهایی بسازد که با زبان و تاریخ و ادبیات جهان زندگی کنند. برای نیچه ورود به آن مدرسه، آن هم در سنی که هنوز زخمهای کودکیاش کاملاً بسته نشده بود، اولین تجربهٔ جدی دور شدن از خانواده بود. خانوادهٔ مذهبی که مدام کنترلش میکردند، اما خودش بعدها گفته که فضای آن مدرسه هم به شدت سخت و منظم بود. او میگوید دانشآموزان آنجا باید با انضباط بالایی زندگی میکردند و نیچه هم در همین فضا پایههای ذهنی خودش را میساخت. لاتین یاد میگرفت، یونانی میخواند، با آلمانی و فرانسوی آشنا میشد و کمکم توانست سراغ متنهایی برود که خیلی از همسن و سالهایش حتی به زبان ترجمه هم نمیتوانستند آن متنها را بخوانند. از همین جا بود که ادبیات و شعر و نمایشنامه و موسیقی برایش جدیتر شد. پیانو میزد، گاهی قطعه میساخت، شعر مینوشت و در نوزده سالگی حتی یک خودزندگینامهٔ کوتاه نوشت. در همین دوره با پال دویسن همکلاسیاش که بعدها زبانشناس و سانسکریتشناس شناخته شد دوستی نزدیکی پیدا کرد و وارد انجمنهای ادبی و فلسفه شد. در واقع نیچه قبل از اینکه به عنوان یک فیلسوف شناخته شود، ذهنش داشت با زبانهای باستانی و شعر و موسیقی و نظم سخت آن مدرسه و البته تنهایی نوجوانی که بیشتر از سنش میفهمید ساخته میشد.
میگفت اگر انسان دین را کنار بگذارد ولی هنوز نتواند خودش فکر کند و ارزش بسازد، ممکن است خیلی راحت از قدرت سیاسی و پادشاه و رهبر یا هر چهرهٔ مسلط دیگری بت بسازد. یعنی فقط اسم بت عوض میشود، قبلاً کلیسا بود حالا تبدیل میشود به دولت، قدرت یا ایدئولوژی. پس نیچه نمیگفت همه چیز را ول کنید و هر کس هر کاری خواست بکند. مسئلهاش این بود که معیارهای ارزش باید دوباره ساخته شوند، نه اینکه کورکورانه از جایی به جایی دیگر یا از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. او میگفت معیارها باید با توجه به زمانه و مردمان دوران خودش بهروز شود و تغییر کند. اینجا است که هنر برای نیچه اهمیت پیدا میکند. هنر برای او صرفاً تزیین زندگی نبود، راهی برای تحمل رنج و ساختن معنا و آرام کردن آن بخش سرکش و بیقرار انسان بود. از نگاه نیچه، موسیقی و تئاتر و ادبیات میتوانستند کارهایی بکنند که اخلاق خشک مذهبی و دستورهای رسمی کلیسا و رهبرانشان از پسش برنمیآمدند. برای همین در نگاه او، چهرههایی مثل شکسپیر فقط نویسنده نبودند. هنرمندی بودند که میتوانستند روی روح انسان اثر بگذارند و به زندگی عمق بدهند. همین مسیر، در آثار آخر نیچه تندتر و روشنتر شد. در کتاب فراسوی نیک و بد، در کتاب تبارشناسی اخلاق و بعدتر هم در کتاب دجال یا ضد مسیح، او سراغ ریشههای اخلاقی مسیحیت رفت و پرسید ارزشها از کجا آمدند و به سود چه کسی دارند کار میکنند؟ پس پروژه و سؤال نیچه این بود که وقتی ارزشهای قدیمی فرو میریزند، انسان چطور باید دوباره زندگی را یاد بگیرد و میخواست این موضوع را برای مردم باز کند که کورکورانه هر چیزی را دنبال نکنند.
استادهای زبانشناسی کلاسیک انتظار داشتند نیچه پژوهش تاریخی دقیق همراه با اسناد، ارجاعات و بررسی جزئی متنهای یونانی ارائه بدهد، ولی زایش تراژدی، ترکیبی از یونانشناسی و فلسفهی شوپنهاور و ستایش هنر واگنر بود. یکی از تندترین حملهها را فن ویلامویتز، زبانشناس با نفوذ آلمانی، به نیچه وارد کرد. او نیچه را متهم کرد که به جای پژوهش مستند حدسهای فلسفی و هنری خودش را به عنوان واقعیت تاریخی ارائه کرده است. واگنر و بعضی از دوستهای نیچه از کتاب دفاع کردند، اما اعتبار نیچه بین خیلی از زبانشناسان کلاسیک آسیب دید و حتی بعضی از کلاسهای تخصصیاش با کمبود دانشجو روبهرو شد. البته این شکست نیچه را از دانشگاه بیرون نکرد. او چند سال دیگر تدریس کرد، مقاله نوشت و تلاش کرد وظایف دانشگاهیاش را ادامه بدهد. اما علاقهاش کمکم از پژوهش صرفا تخصصی دربارهی یونان فاصله گرفت و به سمت فلسفه و فرهنگ و تاریخ و روانشناسی انسان حرکت کرد.
جشنواره بایروت در سال هزار و هشتصد و هفتاد و شش یکی از مهمترین نقاط تغییر دیدگاه نیچه نسبت به واگنر بود. نیچه انتظار داشت در این جشنواره با جمعی از هنرمندان و متفکران روبرو شود که میخواهند از طریق هنر، جامعهٔ تازهای بسازند، اما چیزی که دید ناامیدش کرد، جمعیتی از اشراف و چهرههای مشهور و ثروتمند و ستایشگرانی بود که بیشتر برای دیدن خود واگنر و حضور در یک رویداد با شکوه آمده بودند تا مشارکت در یک انقلاب فرهنگی. برای نیچه بایروت کمکم شبیه محفل شخصیتپرستی شده بود، جایی که به جای تولد یک فرهنگ تازه خود واگنر به مرکز ستایش تبدیل شده بود. اختلاف فقط به تجملات جشنواره محدود نمیشد. نیچه از ملیگرایی افراطی فاصله گرفته بود و با یهودستیزی آشکار واگنر و بخشی از حلقهٔ اطرافش مسئله داشت. او احساس میکرد واگنر به جای آزاد کردن انسان دارد دور خودش یک کلیسای هنری تازه میسازد که باید پرستش شود.
سردردهای شدید و مشکلات بینایی و تهوع و حملههای جسمی مکررش به خاطر سیفیلیس، باعث شدند غیبتهایش در کلاسها زیاد شود و نهایتا در سال 1876 بخشی از مسئولیتهای تدریسش کم شد و بعد هم یک سال مرخصی گرفت. اما وقتی برگشت، بدنش دیگر توان ادامهی منظم کار دانشگاهی را نداشت. پس مجبور شد در سال 1879، در سی و چهار سالگی و به دلیل وضعیت جسمی، از همهی مسئولیتهایش در دانشگاه بازل کناری گرفت. دانشگاه هم مستمری برایش در نظر گرفت که اگرچه زندگی مجللی برایش فراهم نمیکرد اما هزینههای اصلی زندگی و سفرهای آیندهاش را تا حدی پوشش میداد. حالا نیچه بازل و جایگاه استادی را ترک کرد نه فقط چون از فضای دانشگاهی خسته شده بود بلکه چون هم بدنش دیگر اجازهی ادامه نمیداد و هم افکارش از مرزهای رشتهای که برای تدریسش استخدام شده بود عبور کرده بودند. و درست از همین نقطه دوران استادی نیچه به پایان میرسد و زندگی فیلسوف مستقلی آغاز میشود که حالا دیگر نه دانشگاهی بالاسرش داشت و نه مسیری که از قبل تعیینشده باشد.
آن خانهای که قرار بود برای فردریش خردسال، خانهٔ ایمان و امنیت باشد، خیلی زود با مرگ و بیماری گره میخورد. نیچه هنوز پنج سالش نشده بود که پدرش گرفتار بیماری سختی شد که در روایتهای مختلف، از سردردهای شدید و مشکلات عصبی، تا خونریزی مغزی و چیزی که قدیمیها به آن نرمشدن مغز میگفتند توصیف شده است. هرچه بود، در سال ۱۸۴۹ پدر از دنیا رفت و جای خالیش خیلی زود تبدیل به یکی از زخمهای اصلی کودکی نیچه شد. اما ماجرا به همین جا ختم نمیشود؛ چند ماه بعد از مرگ پدر، برادر کوچکترش لودویک که هنوز دو سال بیشتر نداشت، از دنیا رفت. دربارهٔ این مرگ روایت عجیبی نقل شده که نیچه قبل از مرگ برادرش یک شب خوابی دیده که به او خبر از این اتفاق میداد و او دقیقاً روز مرگ برادرش را میدانست. اما حتی اگر این خواب را کنار بگذاریم، واقعیت این است که فردریش هنوز وارد زندگی عادی بچگی نشده بود که پشت سر هم، پدر و برادرش را از دست داد. بعد از این اتفاقها، خانواده روستای روکن را ترک کردند و به شهر نایمبورگ رفتند. حالا، نیچه داشت در خانهای بزرگ میشد که بیشتر چهرههای اصلیاش زن بودند؛ از مادرش فرانتسکا، خواهر کوچکترش الیزابت، مادر بزرگش و دو تا از عمههایش. همین فضای خانوادگی از یک طرف مراقبت و نظم به زندگی فردریش میداد و از طرف دیگر تنهایی خاصی را در درون شخصیتش متولد میکرد. نیچه یک بچهٔ شوخطبع نبود، جدی بود، حساس بود، بیشتر از سنش به نظر میرسید و خیلی راحت با همسن و سالهایش قاتی نمیشد. مشکل چشم هم از همان سالهای کودکی به سراغش آمده بود. «مایوپیا» یا نزدیکبینی شدید باعث شده بود از همان کودکی هم سردردهای سختی بگیرد هم خیلی زود عینکی شود. عینکی که ظاهرش را از بقیه بچهها جدا میکرد و بعضیها بعدها دربارهٔ کودکیش گفتند که انگار یک استاد چهل ساله در بدن یک پسر ده دوازده ساله زندگی میکرد. با این همه پشت آن ظاهر جدی و منزوی، یک ذهن خلاق داشت شکل میگرفت. شعر مینوشت، به موسیقی و پیانو علاقه داشت و از همان سالها انگار بیشتر از بازی کردن، به فهمیدن و درک جهان فکر میکرد.
زندگی نیچه شکل تازهای پیدا میکند، زندگی مردی تنها که مدام بین کوهستانهای سوییس و شهرهای مدیترانهای اروپا جا به جا میشود، زمستانها بیشتر در شهرهای مدیترانهای ایتالیا میگذراند و تابستانها به ارتفاعات سوییس میرفت، انگار دنبال جایی بود که هم بدن بیمار و حساسش کمتر اذیت شود هم ذهنش آزادی بیشتری برای نوشتن داشته باشد. اما این آزادی با فقر و بیاعتنایی همراه بود. کتابهایش فروش زیادی نداشتند، اسمش هنوز در زمان حیاتش آن شهرتی را پیدا نکرده بود که امروز میشناسیم و برای ادامه زندگی مجبور بود بعضی از ماهها از دوستش پول قرض کند. خیلی از دوستان قدیمیاش هم یا از او فاصله گرفته بودند یا دیگر نمیتوانستند با تغییر فکری تازهاش همراه شوند. همینجا بود که تنهایی برای نیچه تبدیل به روش زندگی و فکر کردنش شد. روزش عادتهای خاصی داشت. مثلا صبح خیلی زود، حدود چهار صبح بیدار میشد، صبحانه نمیخورد، پیادهرویهای طولانی میرفت، برمیگشت خانه، و بعد تا حوالی ظهر مینوشت. معتقد بود صبح خیلی زود، ذهن و مغزش آمادهتر است. به نور آفتاب علاقه داشت، صبحانه نمیخورد چون فکر میکرد به اعصابش آسیب میزند و حتی با وجود بیپولی همیشه سعی میکرد کاملا مرتب لباس بپوشد و خوشتیپ باشد. سیبیلهای معروف بلندش را منظم نگه میداشت و روی میز تحریرش همیشه یک آینه داشت و معتقد بود باید چهرهاش را ببیند تا مطمئن شود موقع نوشتن، فلسفه از چهرهاش عبور میکند. بخش مهمی از نوشتار نیچه از دل همین ریتم و سبک زندگی بیرون آمد. از قدم زدنهای طولانی، سرخوش بودن، بدن خسته، آن آینه، و ذهنی که در تنهایی، بلندتر و فلسفیتر از همیشه فکر میکرد. از دل همان سالهای تنهایی و نوشتن، کمکم نیچهای بیرون آمد که میخواست همه چیز را از نو زیر سوال ببرد.