دانستنیهای «هویدا»
هویدا میدانست که این رشد نامتوازن عواقب دارد. اما اگر قرار بود در برابر این داستان میایستاد، باید آن ردای صدارت را از رو برمیداشت اما او این کار را نمیکرد. با ناکامیهای هویدا تو دستدهایی به اهداف پنجم و تغییر و تحولات سریع در عرصه سیاسی داخل و خارج کمکم شرایط را برای شاه و هویدا سختتر میکرد. به جز مشکلات اقتصادی، حالا در حوزه سیاسی هم کشور داشت با مسائل تازهای روبرو میشد.
تو فرانسه، توانسته بود با خیلی از سیاستمدارهای فرانسه و آمریکا آشنا بشود و این روحیه سیاسی و این شبکهسازیاش، بخشی از علاقهای بود که این دو نفر به هم پیدا کرده بودند. و اصولاً از آنجا بود که میشود گفت آن پیوند همیشگی هویدا و منصور با هم شکل میگیرد. هویدا از آن تیپ آدمهای پراطلاعات بود. ... اما منصور برعکس هویدا اصلاً اهل کتاب نبود، اطلاعاتش کم بود. اما به جایش سیاستمداری بود که زیر سایهی پدر راه و چاه سیاست را خوب یاد گرفته بود. همین موضوع باعث شده بود این دو نفر در کنار هم همدیگر را تکمیل کنند. یعنی منصور از افکار وسیع و معلومات هویدا استفاده میکرد، هویدا هم میدانست که منصوری یک آدم کارکشته تو امور مرتبط با سیاست است و باید کنارش باشد و باید از تجربه و ارتباطاتی که دارد استفاده کند.
او به محض اینکه میرسد ایران سعی میکند روابطش را گستردهتر کند. خیلی زود با حلقههای غیر روشنفکر چپ یا روشنفکرهای کافهنشین دور و بر هدایت ارتباطش را گسترش میدهد و تلاش میکند تا حلقهی آدمهای دور و برش را بیشتر کند.
دلیل اصلی رفتنش به انگلستان، بیشتر یاد گرفتن زبان انگلیسی بود. از بعضی از اشاراتی که در دستنوشتههایش وجود دارد، خیلی از فضای لندن راضی نبوده. آن چیزی که انگلستان همیشه کم داشت آفتاب بود. زمستانهای آنجا به شدت سخت بود و سرما و مه همیشه تمام شهر را میپوشید. به قول خودش انگار اینطور بود که وقتی در خیابان راه میروی، انگار همیشه یک نفر گلوی آدم را گرفته و فشار میدهد. طبق آن دستنوشتهها، او هیچ وقت نتوانست با آب و هوای انگلستان کنار بیاید.
به باور کارشناسان اقتصادی دولت، تزریق یکباره درآمد نفتی خیلی سریع نتیجه عکس میدهد و کنار بحرانهای بزرگ اقتصادی و تورم شدید، فساد سیستمی را وارد جریان دولت میکند. حتی در یکی از جلسههای سازمان برنامه و بودجه، تقریباً همه اعضا به هویدا تذکر میدادند و آنجا بود که هویدا کلافه میشود و میگوید اگر میخواهید خودتان بروید به شاه بگویید.
علیرغم همهی هشدارها درباره خطراتی که از وارد کردن درآمد نفتی به اقتصاد وارد میشد، هویدا با دیدگاه شاه همراه میشود و به عنوان یکی از مدافعان اصلی تصمیمات اقتصادی شاه کار را جلو میبرد. هویدا مهمترین قصورش این بود که حفظ قدرت واسهاش مهمتر از گفتن حقیقت به شاه بود. وظیفهی هویدا به عنوان نخستوزیر این بود که این اخبار را، این روایات را به گوش شاه برساند. اما آن کار را نکرد که مبادا خاطر شاه مکدر بشود.
او تلاش میکرد تا با دادن کمکهای مالی به روحانیون سرشناس، حمایتشان را از حکومت در برابر تندروهای مذهبی جلب کند.
من خودم را از مردم جدا نمیدانم. من از مردم آمدم و با مردم زندگی میکنم. روزشان را دارم، با دردشان احساس غم میکنم، با خوشبختیشان احساس خوشی میکنم. آنها تلاش میکردند هفته دو سه مرتبه آدمهای مختلف را دعوت کند به ضیافت ناهار. مثلاً یک روز معلمان میآمدند، او هم دنبال راهی بود که بتواند با طبقات مختلف مردم در تماس باشد و از آنها عیده بگیرد و بدوند مشکلاتشان چیست.
در همان روز انقلاب، در چند تا از زندانها باز میشود و خیلی از زندانیها فرار میکنند، هویدا هم میتوانست بیاید بیرون، یا اصلاً میتوانست تلفن کند کسی بیاید ببردش، اصلاً میتوانست پیاده هم طوری دربیاید. همان طور که خیلیها این کار را کردند و رفتند از کشور. اما او این کار را نمیکند.
وقتی شریف امامی نخستوزیر شد چون هویدا آن را از قبل میشناخت به خوبی از فساد مالی شریف امامی خبر داشت و همین باعث شد درگیری بین شریف امامی با هویدا به اوج خودش برسد تا جایی که بالاخره شریف امامی دست بالاتر را بگیرد.
هویدا خودش متعهد میدانست به قانون اساسی. این تعلق خاطر به نظم و قانونی که در ذهنش داشت، مهم بود برایش. عمیقاً باور داشت که نباید از کشور به خارج فرار کند. میگفت این قانون من است و من هم طبق این قانون باید توضیح بدهم چه کار کردم. فکر میکرد میگذرد توی دادگاهی که میتواند از خودش دفاع بکند، میتواند حرفهایش را بزند، حرفهایی که بررسی میشود، اما دادگاههای بعد از انقلاب اصلاً در تصورش نمیگنجید.
صادق خلخالی اعلام میکند که … آقا جان بریم دیگه نزدیک نماز عصر است همه بیرون من بعداً خبرتان میکنم. اما آن زمان دادگاه تا نماز … مغرب و حتی شب هم طول میکشید، ساعت نزدیک پنج و نیم عصر، هوا سرد، تو گرگومیش غروب بود، که یهوه یک صدای تیر میآید. چند دقیقه بعد هم چند تا دیگر. همه مات و مبهوت مانده بودند که صدا از کجاست؟ جلسه که متوقف شده بود حکم هم نداده بودند هنوز. پس تیر برای چی زدند؟ که نیم ساعت بعد خلخالی میآید در زندان و باز میکنند و چشم در چشم میشود با برادر بازرگان. آن هم فوراً به او میگوید آمدند. آن هم فوراً به او میگوید، آمدم هویدا را تحویل بگیرم، این هم حکم من است. که خلخالی به او نگاه میکند و میگوید که: انشاءالله در آن دنیا. بله. هویدا بر اساس موازین اسلام مفسد فیالارض شناخته شده بود و نیم ساعت قبل اعدام شد.
او در دادگاه انقلاب وقتی از او پرسیدند تو در این سیزده سال چه کار میکردی؟ خودکار بیکی که در جیبش بود را درآورد و گفت من نخستوزیر شدم، این خودکار پنج ریال بود. وقتی هم از این سمت کنار رفتم، باز هم پنج ریال بود. حرفی که آن موقع روحانیون و انقلابیونی که در دادگاه کنارش نشسته بودند نفهمیدند و با تمسخر به او پوزخند زدند.