
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و چهارم
دانستنیهای این اپیزود ۴
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
اگر گیاهان کشت نمیشدند و این کربوهیدرات فراوان را برای ما به وجود نمیآوردند، هیچوقت انسان از حالت شکارچی گردآورنده و در دستههای کوچک به شهرنشینی و جوامع پیچیده نمیرسید. برای اینکه انسان در دستههای بزرگ بتواند کنار هم زندگی کند، حتماً باید منبع غذایی بسیار بزرگ و قابل اعتباری داشته باشد، و شکار و گردآوری نمیتوانند تضمینکنندهٔ غذای یک جمعیت چند هزار نفره باشند. اما از طرف دیگر، کربوهیدراتهایی که اسمشان را بردیم، اینها به خوبی میتوانند شکم هزاران نفر را پر کنند.
این درمانگری را هم از طریق خواندن اوراد و انجام یک سری مناسک انجام میدادند و هم از طریق تجویز یک سری از نسخههای گیاهی و دارویی. برخی از این شمنها اشراف خوبی به خواص التیامبخشی گیاهان داشتند و از همین روی میتوانستند جایگاه خودشان را در آن دسته تثبیت کنند. این گیاهان فقط شامل گیاهانی که التیامبخش دردها بودند نمیشود، شامل حتی قارچها، سایکادلیکها و روانگردانها هم میشود. جوامع شکارچیگردآورنده نشان میدهد که خیلی از این مناسک و مراسمی که انجام میشده، در حالت طبیعی ذهن نبود.
اینکه این فرآیند تخمیر چطور انجام شده، آیا آماده بوده یا نه، را دقیقاً نمیدانیم، ولی اینکه توانستند از آسیاب کردن گندم و جو، ترکیبش با آب و گذاشتنش در یک ظرفی، یک خمیر تولید بکنند، و این خمیر دچار فرآیند تخمیر بشود، و بعد پخته شده و تبدیل شده به چیزی که ما امروزه به آن میگوییم نان، بسیار بسیار مهم است. برای اینکه آن خمیر بخواهد تخمیر شود، الان ما از مخمر استفاده میکنیم. اما باکتریهای مخمر در همهجا وجود دارند. یعنی صرفاً کافی بوده که آن خمیر را در یک ظرف سنگی یا جایی بگذارند و رویش را بپوشانند و بعد از مدتی این فرآیند تخمیر در آن رخ داده باشد.
شواهد باستانشناسی نشان میدهد که حداقل به مدت ده هزار سال قبلش مشغول مدیریت گیاه بودهایم. یعنی چیزی نزدیک به دیم، ولی باز هم نه دقیقاً دیم چون در کشت دیم هم انسان گیاه را میکارد، ولی در کنارش نمیایستد و آبیاریاش نمیکند. ما یک درجه قبل از دیم را هم برای ده هزار سال تجربه کردهایم و آن این بوده که دقیقاً میدانستند در کدام دامنه، در کدام دره و در چه فصلی کدام گیاه رشد میکند و به چه دردی میخورد.
بخشها ۱۲
خلاصه
این قسمت از مجموعهٔ «خداحافظ آفریقا» به اهلیسازی گیاهان، یا به تعبیر دقیقتر کشت گیاهان، میپردازد. بحث با مروری کوتاه بر اهلیسازی جانوران و پیامدهای آن آغاز میشود: انتقال بیماریهای مشترک انسان و دام مانند سرخک، آبله و آنفولانزا از حدود یازده تا دوازده هزار سال پیش، و افزایش چشمگیر پوسیدگی دندان در اثر مصرف فراوان کربوهیدرات پس از یکجانشینی. سپس توضیح داده میشود که بین ۶۰ تا ۸۰ درصد کالری شکارورزان گردآورنده از جمعآوری گیاهان به دست میآمد، کاری که بیشتر بر عهدهٔ زنان، کودکان و سالخوردگان بود، و آشنایی دیرینه با خواص درمانی و روانگردان گیاهان و قارچها به تثبیت جایگاه شمنها کمک میکرد. به گفتهٔ گوینده، بدون کشت گیاهان پرکربوهیدرات مانند گندم، جو، برنج، ارزن، ذرت و سیبزمینی، شهرنشینی و جوامع پیچیده شکل نمیگرفت، و این کشت بارها و بهطور مستقل در نقاط مختلف جهان رخ داد. شواهد باستانشناختی متعددی مرور میشود، از جمله نان تخمیرشده در شبیقای شمارهی شش در اردن، نوشیدنی تخمیرشده از جو در غاری در کوه کارمل، عدس در غار فرنچتی در یونان، جو در جارمو و نخود در ابو هریره. سازوکار انتخاب مصنوعی گندم با ساقهٔ نشکن، کشت نخستین قهوه در اتیوپی، ورود خرما از پاکستان امروزی و کاربرد کتان در پوشاک نیز توضیح داده میشود. جمعبندی بحث آن است که این فرایندها حاصل هزاران سال آزمون و خطا بوده و کاربرد واژهٔ «انقلاب» برای آنها جای بازنگری دارد.
- اهلیسازی جانوران بیماریهای مشترک انسان و دام مانند سرخک، آبله و سل را از حدود یازده تا دوازده هزار سال پیش به انسان منتقل کرد.
- مصرف فراوان کربوهیدرات پس از آغاز کشاورزی پوسیدگی دندان را چنان افزایش داد که از روی اسکلتها میتوان دوران پیش و پس از کشاورزی را تشخیص داد.
- بین ۶۰ تا ۸۰ درصد کالری شکارورزان گردآورنده از جمعآوری گیاهان به دست میآمد و این کار بیشتر بر عهدهٔ زنان، کودکان و سالخوردگان بود.
- شناخت خواص درمانی و روانگردان گیاهان و قارچها به شمنها امکان میداد جایگاه خود را در دسته تثبیت کنند.
- به گفتهٔ گوینده، بدون کشت گیاهان پرکربوهیدرات، انسان هرگز از دستههای کوچک به شهرنشینی و جوامع پیچیده نمیرسید.
- گندم امروزی حاصل انتخاب مصنوعی گونههای خودرویی است که ساقهشان هنگام رسیدن دانه نمیشکست و دانههای درشتتری داشتند.
- گوینده پیشنهاد میکند در کاربرد واژهٔ «انقلاب» برای کشاورزی تجدید نظر شود، چون کشت گیاهان حاصل هزاران سال آزمون و خطا بوده است.
- جرد دایموند
- گینهنو
- گویینگ ترایبال
- زاگرس
- اتیوپی
- سوریه
- ابو هریره
- اردن
- شبیقای شمارهی شش
- کوه کارمل
- فلسطین
- فرنچتی
- جارمو
- پاکستان
- گرجستان
- چاتالهویوک
دربارهٔ این اپیزود
در اپیزود بیست و چهار پادکست »خداحافظ آفریقا» همراه با دکتر حامد وحدتینسب [دیرین انسان شناس] به دورانی از حضور انسان میرسیم که یکجا نشینی او را وادار به شکل تازه زندگی کرد. اهلی کردن حیوانات از یک سو و آزمون خطاهای گوناگون در کشت گیاهان انسان را در کشاورزی دانا و چیره دست کرد. این دوران جدید نقشها در اجتماع انسانی را تغییر داد. شناخت گیاهان و قارچها حتی در قدرت شمنها تاثییر گذار بود. افزون شدن مصرف کربوهیدرات نه تنها زنجیره غذایی را تغییر داد که در میزان پوسیدگی دندان انسان آن دوران اثر چشمگیر گذاشت.
تهیه کننده: سیاوش صفاریان پور
تدوین : مروا کاظمزاده
طراح نشانه: خورشید آزادی
See omnystudio.com/listener for privacy information.