
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و سوم
دانستنیهای این اپیزود ۶
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
دامپروری در ایران به عنوان یک دارایی محسوب میشدند نه به عنوان خوراک. همین اتفاق را، همین الان هم در نزد روستانشینان و اشایری که توی ایران زندگی میکنند میتوانیم ببینیم. کسانی که این تجربه را داشتند که با اشایر زندگی بکنند، کوچ بکنند یا در کنار روستاییان باشند، که معیشتشون بر دامپروری استواره میبینند که اینا هر شب کباب نمیخورند، بلکه در مراسم خاصی، مثل عذا و عروسی این کار را انجام میدند. در مواردی دامهای نر و پیر زپ میشدند ولی در بیشتر موارد ما شاهدین هستیم که اینها نگهداری میشدند، تبادل میشدند و به عنوان یک پول رایج در ابتدای دوران یک جانشینی و کشاورزی مورد استفاده قرار میگرفتند.
این کلمه در نوع خودش یکجور بازی و ایهام هم دارد، چرا که به نظر میآید آنی که داخل خانه قرار گرفت ما انسانها بودیم، و به نوعی این اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان ما را خانهنشین کرد. نخستین خانهها در ابتدای دوران نوسنگی در جنوب غرب آسیا پدید آمدند و این خانهها خانههایی بودند که کشاورزان اولیه در کنار مزارع خود درست میکردند.
اهلیسازی اسب یکی از آن مواردی است که میشود گفت به نوعی به شدت روی روند تکامل و شکلگیری جوامع انسانی نقش داشته. تا این لحظه که من خدمت شما درم صحبت میکنم قدیمیترین شواهد در مورد اسب اهلیشده، برمیگردد به پنجهزار و پانصد سال پیش از محوطه تارپان در اوکراین، که در مقالهای در نیچر در سال 2021 منتشر شده، کد ژنتیکی این نوع اسب استخراج شده و با اسبهای دیگر مقایسه شده و تا این لحظه، به لحاظ سنسنجی این قدیمیترین نمونه اسب اهلیشده است.
این به این خاطر است که کانگرو یک کیسهزی است. به این خاطر است که کانگروی کیسهدار حجم مغزی بسیار کمی دارد و اساساً از منظر فیزیولوژی قابلیت اهلی شدن را ندارد. کوالا هم به همین ترتیب، کوالا فرآیند تولید مثل بسیار کند و طولانی دارد و اساساً به صرفه نبوده که بخواهند مزرعه پرورش کوالا داشته باشند.
برخی از دانشمندان معتقدند که ما بهتر است به جای واژهٔ اهلی شدن برای گربه، واژهٔ رام شدن را به کار ببریم. «رام شدن» یعنی آن حیوان به شما اجازه میدهد بهش نزدیک شوید، لمسش کنید، بسیاری از حیوانات وحشی میتوانند در فرآیند رامشدگی در کنار انسان قرار بگیرند، ولی این با اهلی شدن متفاوت است. اهلی شدن یعنی بقا و تولید مثل آن حیوان بدون حضور انسان ممکن نباشد.
کسانی که این تجربه را داشتند که با عشایر زندگی کنند، کوچ کنند یا در کنار روستاییان باشند، که معیشتشان بر دامپروری استوار است، میبینند که اینها هر شب کباب نمیخورند، بلکه در مراسم عزا و عروسی این کار را انجام میدهند، و اتفاقاً رژیم غذاییشان بیشتر بر لبنیات و نان و برنج و چیزهای دیگری استوار است تا پروتئین، به خاطر اینکه این دامها، انقدر کاربریهای متفاوت داشتند از فراهم کردن پشم و شیر و چیزهای دیگر، که به صرفهی اقتصادی نبوده و نیست که بخواهند خودشان ذبح شوند، در مواردی ذبح میشدند، در مواردی دامهای نر و پیر ذبح میشدند ولی در بیشتر موارد ما شاهد هستیم که اینها نگهداری میشدند، تبادل میشدند و به عنوان یک پول رایج در ابتدای دوران یکجانشینی و کشاورزی مورد استفاده قرار میگرفتند.
بخشها ۱۴
خلاصه
این قسمت از «خداحافظ آفریقا» به اهلیسازی جانوران و اثر آن بر رژیم غذایی و ساختار اجتماعی انسان میپردازد. اهلیسازی فرایندی تعریف میشود که در آن بقا و تولید مثل جانور یا گیاه به انسان وابسته میشود. با تکیه بر جملهی مشهور «آناکارنینا» به نقل دایموند و مقالهای از سال ۲۰۱۲، ویژگیهای جانوران قابل اهلی شدن برشمرده میشود: زندگی در گروههای بزرگ و سلسلهمراتبی، رفتار جنسی مناسب، پیوند محکم مادر و فرزند، نترسیدن از انسان و رژیم غذایی سازگار. گربه بهجای اهلی، رامشده توصیف میشود. سپس توضیح داده میشود که اهلی نشدن گورخر، کرگدن، اسب آبی، کانگورو و کوالا به ویژگیهای خود این جانوران و جبر جغرافیایی برمیگردد، نه به ضعف شناختی بومیان آفریقا، آمریکا و استرالیا که اروپاییان ادعا میکردند. بز و گوسفند در جنوب غرب آسیا اهلی شدند و مطالعات ژنتیکی محوطهی گنج دره در زاگرس را از نخستین زایشگاههای بز اهلی نشان میدهد. محو شدن خوک از جنوب غرب آسیا و تبدیلش به تابوی غذایی با استدلال هریس دربارهی ناسازگاری خوک با اقلیم خشک و رقابت غذاییاش با انسان توضیح داده میشود. در ادامه منشأهای چندگانهی گاو، اهلی شدن اسب در استپ اوراسیا و نادرستی ادعای قدمت بسیار زیاد نقوش صخرهای سوارکار در ایران، و اهلی شدن شتر، مرغ و گربه مرور میشود. گسترش جانوران اهلی بیشتر در محور شرقیغربی رخ داده و دام در آغاز یکجانشینی بیشتر دارایی و پول رایج بوده تا خوراک.
- اهلیسازی یعنی وابسته شدن بقا و تولید مثل جانور یا گیاه به انسان، و تنها درصد بسیار کمی از گونهها اهلی شدند.
- جانور قابل اهلی شدن باید گروهی و سلسلهمراتبی زندگی کند، از انسان نترسد و پیوند مادر و فرزندی محکمی داشته باشد.
- گربه به دلیل منزوی و قلمروطلب بودن جد وحشیاش، به باور برخی دانشمندان رام شده است نه اهلی.
- اهلی نشدن گورخر، اسب آبی و کانگورو به ویژگیهای این جانوران برمیگردد، نه به هوش کمتر بومیان آن سرزمینها.
- مطالعات ژنتیکی نشان میدهد بزهای اروپا و شمال آفریقا منشأ زاگرسی دارند و گنج دره از نخستین زایشگاههای بز اهلی بوده است.
- به گفتهی هریس، خوک به دلیل ناسازگاری با اقلیم خشک و رقابت غذایی با انسان جای خود را به بز و گوسفند داد.
- دام در آغاز یکجانشینی بیشتر دارایی و وسیلهی مبادله بود تا خوراک، همانطور که امروز نزد عشایر ایران دیده میشود.
- جرد دایموند
- تولستوی
- آناکارنینا
- ماروین هریس
- زاگرس
- گنج دره
- آفریقا
- استرالیا
- آمریکای شمالی
- جنوب غرب آسیا
- اوکراین
- سوریه
دربارهٔ این اپیزود
«روباه گفت: تو اگر مرا اهلی کنی زندگی من همچون خورشید روشن خواهد شد. من با صدای پایی آشنا خواهم شد که با صدای پاهای دیگر فرق خواهد داشت!»
اگزوپری در کتاب مشهور «شازده کوچولو» مفصل درباره «اهلی کردن» سخن میگوید. اما اهلی کردن برای انسان شناسان مفهوم مشخص و متفاوتی دارد. رفتاری از انسان که سرنوشت و بقای این موجود بر سیاره زمین را دگرگون کرد. دکتر حامد وحدتینسب متخصص انسان دیرینشناسی در اپیزود شماره بیستوسه پادکست خداحافظ آفریقا به پدیده اهلی سازی جانوران و اثرات آن میپردازد.
تهیه کننده سیاوش صفاریانپور
تدوین مروا کاظمزاده
گرافیک خورشید آزادی
See omnystudio.com/listener for privacy information.