
خداحافظ آفریقا: قسمت بیست و دوم
دانستنیهای این اپیزود ۴
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
تمام سگهای امروزی از نوادگان گرگهای خاکستری هستند که در دوران پلیاسوسن زندگی میکردند. ما خیلی سعی کردیم سگ وحشی، شغال، را اهلی بکنیم ولی به دلایل خیلی پیچیده و متنوعی این اهلیسازی و این جفت شدن ما با این حیوانات به طور کامل رخ نداد. در مورد روباه اشاره خواهم کرد که به صورت آزمایشی در روسیه توانستند تا حدودی این کار را بکنند ولی جوابگو نبود و دلیلش هم خیلی واضح است؛ روباه حیوان منزوی است و آن فیزیولوژی در دسته قرار گرفتن را ندارد. شغالها و سگهای وحشی منزوی نیستند و در دسته زندگی میکنند ولی به لحاظ ساختار مغزی که دارند، این قابلیت اهلیسازی درشان به وجود نیامد.
دو تا فرضیه خیلی مهم در خصوص اهلی شدن گرگ وجود دارد، یک فرضیه، فرضیه تویی بوده، یک فرضیه، فرضیه تولهگرگ مهربان است، به این صورت که اجداد ما که در فرآیند شکار و جمعآوری بودند، احتمالا به تولهگرگهایی برخورد کردند که حالا یا مادرشان کشته شده یا اصلا مادرشان نبوده، این تولهگرگها را برای بازی کردن بچههایشان به پایگاه یا کم به خودشان آوردند و بعد اینها در کنار انسان بزرگ شدند و بعد انسانکاربری اینها را در امر نگهبانی و شکار دیده و آرامآرام شروع کرده به پرورش دادن انواعی از این گرگها که رفتار مهربانانهتری نسبت به انسان داشتند. فرضیهی دوم، فرضیهای است در قالب کتابی به نام بقای دوستانهترین. در این کتاب، نویسنده این را مطرح میکند که چهبسا، گرگها ما را انتخاب کرده باشند. یعنی گلههای گرگ با فاصلهای مطمئن از کمپهای ما قرار میگرفتند، ما را زیر نظر داشتند و سعی داشتند که از بقایای شکار ما استفاده بکنند. از آن طرف، اجداد ما هم که میدیدند این گرگها در فاصلهای مناسب قرار گرفتند و بهشان آسیب نمیرسانند، از حواس قدرتمندی که این گرگها داشتند استفاده میکردند.
مطالعات ژنتیکی نسبت به ما یک تباریابی خیلی منسجمی را ارائه داد در خصوص اینکه نخستین سگها برمیگردند به کجا و چه بازهٔ زمانی. اولین باری که ژنتیک وارد منشعیابی و تباریابی سگ میشود، برمیگردد به مقالهای که در مجلهٔ معتبر نیچر در سال 2005 چاپ میشود. در این مقاله قطعی میشود که بین سگهای امروزی و گرگ خاکستری دوران پلیستیوسن یک قرابت ژنتیکی کاملاً مستقیم وجود داشته. تخمینی که ژنتیکدانان برای آغاز این اهلیسازی زدند طبق این مقاله در 2005، حوالی بیست و پنج هزار سال پیش بوده.
در معدهی برخی از گرگها آنزیمی به وجود میآید که توانایی هضم استخوان را به آنها میدهد. حالا، بخشهایی از غذا را میخورند که ما نمیخوریم و ما هم گوشت خودمان را میخوریم و سیر میشویم و آنها باقیماندهی شکار یعنی استخوانها را میخورند و سیر میشوند و رقابت ما تبدیل به یک همزیستی میشود. در واقع همهی داستان مدیون آن تغییر ژنتیکی و به وجود آمدن آن آنزیم خاص است که به آنها اجازه میداده استخوانها را حذف کنند.
بخشها ۱۱
خلاصه
این قسمت به قدیمیترین همراه انسان در فرایند اهلیسازی میپردازد: گرگ خاکستری دوران پلیستوسن که جد همهی سگهای امروزی است و جثهای تقریباً دو برابر گرگهای امروزی داشته است. راوی توضیح میدهد که انسان و گرگ دو گروه شکارچی با ساختار اجتماعی منسجم و سلسلهمراتبی بودند و دو فرضیهی اصلی برای پیوند آنها مطرح است: نگهداشتن تولهگرگها از سوی انسان، و فرضیهی کتاب «بقای دوستانهترین» که میگوید گرگها انسان را انتخاب کردند. ترکیب مغز پیچیدهی انسان با بویایی، شنوایی و بینایی قوی گرگ، همکاریای برد برد ساخت؛ همچنین آنزیمی برای هضم استخوان، رقابت غذایی را به همزیستی تبدیل کرد. در بخش بعد، تاریخگذاری اهلیسازی بررسی میشود. باستانشناسان پیشتر آن را حدود دوازده هزار سال پیش در جنوب غرب آسیا میدانستند، اما جمجمههای سگ در بلژیک، اوکراین و سیبری با قدمت ۳۲ تا ۳۶ هزار سال این انگاره را به چالش کشید. مقالههای ژنتیکی سالهای ۲۰۰۵، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ تخمینهای متفاوتی دادند؛ دلیل این دشواری، آمیزش دوبارهی سگها با گرگهای وحشی و پراکنش گستردهی گرگ خاکستری است. آخرین مطالعات زمان اهلیسازی را به سی و اندی هزار سال پیش برمیگردانند، هرچند دربارهی یک یا دو منشأ هنوز توافقی نیست. آزمایش روسی روی روباهها از ۱۹۵۹ تا ۲۰۰۶ نشان داد گزینش رفتار دوستانه، ظاهر و هورمونها را هم تغییر میدهد. راوی نتیجه میگیرد که بدون سگها، انسان از اعصار یخبندان عبور نمیکرد و در دوران کشاورزی نیز آنزیم آمیلاز سگها را همسفرهی کشاورزان کرد.
- همهی سگهای امروزی از نوادگان گرگ خاکستری منقرضشدهی دوران پلیستوسن هستند، نه شغال، روباه یا سگ وحشی.
- دو فرضیهی اصلی دربارهی پیوند انسان و گرگ، پرورش تولهگرگها و انتخاب انسان از سوی خود گرگهاست.
- جمجمههای سگ در بلژیک، اوکراین و سیبری با قدمت ۳۲ تا ۳۶ هزار سال، تاریخ دوازده هزار سال پیش را به چالش کشید.
- مطالعات ژنتیکی تخمینهای متغیری دادند، زیرا سگها بارها با گرگهای وحشی آمیزش کرده و گرگ خاکستری پراکنش بسیار گستردهای داشته است.
- پیدایش آنزیمی برای هضم استخوان در گرگها، رقابت غذایی با انسان را به همزیستی تبدیل کرد.
- آزمایش گزینش روباهها در روسیه نشان داد رامشدگی با کاهش کورتیزول، افزایش سروتونین و تغییرات ظاهری همراه است.
- به گفتهی راوی، بدون همراهی سگها انسان از اعصار یخبندان عبور نمیکرد و در کشاورزی، آنزیم آمیلاز سگها را همسفرهی انسان کرد.
- بقای دوستانهترین
- نیچر
- بلژیک
- اوکراین
- سیبری
- جنوب غرب آسیا
- شرق آسیا
- روسیه
- آفریقا
- مکزیک
دربارهٔ این اپیزود
بزرگترین معامله تاریخ از ابتدای حضور انسان بر سیاره زمین، بیش از سی هزار سال قبل رخ داد! یک ارتباط، یک تغییر تدریجی، یک همزیستی سرنوشتساز! چگونه انسان با کمک گرگهای خاکستری در دوران انقراض گونههای مختلف، بقای خود را تضمین کرد؟
اپیزود بیست و دو پادکست «خداحافظ آفریقا» روایت دکتر حامد وحدتینسب از یک تغییر بزرگ است، داستان گرگی که سگ شد!
تهیه کننده: سیاوش صفاریانپور
تدوین: مروا کاظمزاده
گرافیک: خورشید آزادی
See omnystudio.com/listener for privacy information.