
خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکم
دانستنیهای این اپیزود ۹
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
زن در خانه و مرد در بیرون خانه، اینجا تمایزش دارد برای ما خیلی خیلی بیشتر میشود. ضمن اینکه آغازی است بر مالکیت ذهنی مرد بر زن و فرزندانش، یعنی مردان نه تنها مالک گلهها، مالک زمینها، مالک خانهها، بلکه مالک آنچه که درون خانهها هم بود هم خودشون را محسوب میکردند. جایگاه اجتماعی زن و مرد در تصمیمگیریهای اجتماعی به همین شیوه متحول و دگرگون میشود. هرچقدر که در سیستمهای قبلی کارها به صورت مشورتی و فراجنسیتی انجام میشده، در این نوع سیستم کشاورز یکجانشین، کارها به صورت تکجنسیتی منظور از کارها تصمیمگیریهای مهم اجتماعی دارد به صورت تکجنسیتی عموماً انجام میشود و رفته رفته نقش زنان در معیشت و تصمیمگیریهای اجتماعی کمتر و کمتر میشود.
مالکیت ذهنی مرد بر زن و فرزندانش، یعنی مردان نه تنها مالک گلهها، مالک زمینها، مالک خانهها، بلکه مالک آنچه که درون خانهها هم بود هم خودشون را محسوب میکردند. و این کاملاً یک اتفاق جدید و متفاوت با دورانهای قبلی هست. جایگاه اجتماعی زن و مرد در تصمیمگیریهای اجتماعی به همین شیوه متحول و دگرگون میشود. هرچقدر که در سیستمهای قبلی کارها به صورت مشورتی و فراجنسیتی انجام میشده، در این نوع سیستم کشاورز یکجانشین، تصمیمگیریهای مهم اجتماعی دارد به صورت تکجنسیتی عموماً انجام میشود و رفته رفته نقش زنان در معیشت و تصمیمگیریهای اجتماعی کمتر و کمتر میشود. این داستان زن در خانه و مرد بیرون خانه. داستانی که مرد دارد کمکم مالک زن میشود.
نخستین اهلیسازیها حول و هش یازده هزار و پونصد سال پیش در همین منطقه جنوب غرب اسیا رخ داده
این آغاز خانهنشین شدن زن هست و به نوعی آغاز تفکیک مشاغلی که بعداً تبدیل میشوند به مشاغل زنانه و مشاغل مردانه
یکی از مهمترین فاکتورها در رقابتهای بین گروههای انسانی، اندازه و بزرگی جمعیت است. مهم نیست که یک گروه شکارورز گردآورنده چقدر از نظر اندامی فیت باشند و چقدر دارای چربی کم باشند. مهم این است یعنی که چند نفر در برابر چند نفر باشند. جمعیت نوسنگیهای اولیه چند صد نفری بوده، در حالی که جمعیت شکارورز گردآورندگان پیرامونشان چند ده نفری محسوب میشده. بنابراین در یک رقابت نابرابر، امواج جمعیتهای کشاورز و دامپرور اولیه در حوالی دوازده هزار سال پیش، شروع کردند به درنور دیدن قلمروهایی که قبلاً از آن شکارورز گردآورندهها بوده.
یادمان باشد در دوران شکار و گردآوری، انسانها مالکیت داشتند، اما صرفاً مالک آن چیزهایی بودند که میتوانستند با خودشان حمل کنند. چند ابزار سنگی، چند نیزه، پوستی که احتمالاً ادوات و ابزارها را توش میگذاشتند، داشتند به شکل کولهپشتی حمل میکردند، لباس تنشان، آویزهایی که روی بدنشان بودند، و همین. تمام مالکیت یک انسان، آن میزان ادوات و فناوریها و مالم یکی بودند که قابلیت حمل به صورت خیلی سریع و آنی را داشته باشد.
مشکل اساسی غذای این کشاورزان اولیه یکنواختی آن بوده است. یعنی شکم را پر میکرده اما به میزان کافی کالری مورد نیاز را نمیرسانده و مشخصاً سرشار از ویتامینهای متنوع نبوده است. شواهدی که این مسئله را تأیید میکند، شواهدی است که ما از استخوانهای نخستین کشاورزان و دامپروران داریم که کاملاً روی استخوانهایشان شواهدی وجود دارد که به صورت علمی به آن میگوییم پروسیس. پروسیس خطهایی روی استخوان است که بر اثر فقر غذایی به وجود میآید و اینها عمدتاً اسکلتهایشان دارای این فقر غذایی است.
یک شکارورز گردآورنده صبح خودش را احتمالا با خوردن مقداری از صدفها، چند نوع ماهی، قارچ، نوعی از گیاهان شروع میکرده، احتمالا در مسیر شکاری که میرفته، دانهها و مغزهای خوراکی را جمعآوری میکرده، میوههای وحشی را میخورده، چه بساکه از حشراتی که پروتئین بالایی داشتند استفاده میکرده، از گوشت و پروتئین خزندگان کوچک استفاده میکرده، میتوانسته خرگوشی را شکار بکند، پروتئین لازم برای ناهار خودش را فراهم بکند، مجددا قارچ، برخی از گیاهان، مغزها، دانهها، توتهای وحشی، و این رژیم غذایی متنوع خودش را میتوانسته تا زمانی که محیط بهش اجازه بده، حفظ بکند. اما بریم سراغ آن کشاورز دامپرور، آن غذای خودش را از کجا تأمین میکرده؟ با توجه به ذخیرهسازی که در مورد غلات انجام میداده، یک چیزی مثل گندم و جو کوبیدهشدهی مخلوط شده با آب یا شیر حیوانات میخورده، یک چیزی شبیه حلیم امروزی خودمان، پروتئین آنقدر نداشته که یعنی نمیتوانسته لزوما از دامهای خودش به صورت مداوم به عنوان غذا استفاده بکند چون بیشتر دامها کاربردهای جنبی داشتند تا خود پروتئین، یعنی پشمشان، شیرشان و تولید مثل که میگردند به عنوان یک سرمایه و دارایی خیلی مهم بودند.
چهار گونهی اصلی گندم، جو، بز و گوسفند مشخصاً در این منطقه از دنیا برای اولین بار اهلی میشوند. خیلی جالب است برای خودمان که بدانیم بز که از بز وحشی یا کل اهلیسازیاش آغاز میشود، یکی از قدیمیترین شواهد اهلیسازیاش در جهان مربوط به یک محوطهی باستانی در زاگرس خودمان در کرمانشاه است به نام گنجدره. مطالعات آناتومیکی و همچنین ژنتیکی که روی بقایای قدیمیترین بز اهلیشده از محوطهی گنجدره انجام شده به روشنی نشان داده که نیای بسیاری از بزهایی که اکنون در سراسر جهان زندگی میکنند بالغ بر نود درصدشان برمیگردد به جمعیتهای بزهای وحشی که در زاگرس زندگی میکردند و مشخصاند از محوطهی گنجدره.
بخشها ۱۲
خلاصه
این قسمت ادامهٔ بحث دوران نوسنگی یا دوران تولید غذا است که حدود یازده تا دوازده هزار سال پیش با اهلیسازی بز، گوسفند، گندم و جو آغاز شد. هلال حاصلخیزی، شامل جنوب ترکیه، زاگرس و میانرودان، یکی از پنج مرکز مستقل اهلیسازی معرفی میشود و به شواهد محوطهٔ گنجدره در کرمانشاه اشاره میشود که نشان میدهد نیای بخش بزرگی از بزهای امروز جهان به بزهای وحشی زاگرس برمیگردد. تولید غذای بیش از نیاز به جمعیتهای چندصدنفری انجامید که در رقابت با گروههای چنددهنفری شکارورز گردآورنده پیروز شدند. پراکنش اهلیسازی بیشتر در محور شرقیغربی رخ داد، چون گیاهان و دامها به طول روز، دما و عرض جغرافیایی حساساند. سپس این پرسش طرح میشود که آیا کشاورزی زندگی را بهتر کرد. شواهد اسکلتی از کاهش تنوع غذایی، خطوط ناشی از فقر غذایی روی استخوان، آسیب مفاصل و مهرهها و افزایش پوسیدگی دندان حکایت دارد. با پیدایش مازاد محصول، شمن پارهوقت به شمنی تماموقت بدل شد و آیینها پیچیدهتر شدند؛ نقشی که بعدها به کاهنان و مشروعیت حاکمان رسید. مالکیت زمین غیرقابل حمل، انسان را به قماری بر سر باران و محصول واداشت و نابرابری زمینها نخستین شکل نظام طبقاتی را پدید آورد. در پایان، کوتاهشدن فاصلهٔ زایمانها با شیر دام، به خانهنشینی زنان، تفکیک کارهای زنانه و مردانه و آغاز مالکیت ذهنی مرد بر زن و فرزندان انجامید؛ موضوع بردهداری به قسمت بعد واگذار میشود.
- دوران نوسنگی با اهلیسازی بز، گوسفند، گندم و جو آغاز شد، اما فناوری ابزارسازی آن تفاوت چندانی با دوران پیشین نداشت.
- شواهد محوطهٔ گنجدره در کرمانشاه نشان میدهد نیای بسیاری از بزهای امروز جهان به بزهای وحشی زاگرس میرسد.
- مازاد غذا جمعیتهای بزرگتری پدید آورد که در رقابت، قلمرو شکارورز گردآورندگان را گرفتند یا جایگزین آنان شدند.
- موجهای اهلیسازی بیشتر شرقیغربی حرکت کردند، زیرا گیاهان و دامها به طول روز، دما و عرض جغرافیایی حساساند.
- رژیم غذایی کشاورزان نخستین یکنواخت بود و اسکلتهایشان نشانههای فقر غذایی، آسیب مفاصل و پوسیدگی دندان دارد.
- مازاد محصول به شمنها امکان داد تماموقت به آیینها بپردازند و نهاد آیین بهتدریج پیچیدهتر و قدرتمندتر شد.
- مالکیت زمین، نابرابری طبقاتی و خانهنشینی زنان از پیامدهای یکجانشینی معرفی میشوند.
- هلال حاصلخیزی
- زاگرس
- گنجدره
- کرمانشاه
- جرد دایموند
- اسلحه، میکروب و فولاد
- بیست و یک درس برای قرن بیست و یکم
دربارهٔ این اپیزود
در فصل دو پادکست «خداحافظآفریقا» به دوران نوسنگی میرسیم و انسانی که از شکارچی گرداوری، دستبهکار کشاورزی میشود. آنها دشواری یکجانشینی را برای یافتن چیزی بیشتر پذیرفتند! در فرایند یکجانشینی نقشهای جدیدی پیش آمد. اهلی سازی و توسعه دامداری، انسان را وادار به تجربه زیست تازه و متفاوت کرد. از پیدایش چرخهای سفالگری تا تثبیت نقش شمنها به عنوان رابطان جهانهای دیگر و از همه مهمتر خانهنشین شدن زنان، دورانی تازه از حضور انسان بر کرهزمین پدید آورد. دکتر حامد وحدتینسب، انسان دیرینشناس در اپیزود شماره بیست و یک پادکست خداحافظ آفریقا پردهای دیگر از داستان کوچ انسان هوشمند هوشمند را کنار میزند.
تهیهکننده سیاوش صفاریانپور
تدوین مروا کاظمزاده
طراح نشانه خورشید آزادی
See omnystudio.com/listener for privacy information.