پرش به محتوای اصلی

خداحافظ آفریقا

خداحافظ آفریقا - قسمت بیست و یکم

۳۸ دقیقه۲۷ فروردین ۱۴۰۴۹ دانستنی

دانستنی‌های این اپیزود ۹

روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.

عالی

زن در خانه و مرد در بیرون خانه، اینجا تمایزش دارد برای ما خیلی خیلی بیشتر می‌شود. ضمن اینکه آغازی است بر مالکیت ذهنی مرد بر زن و فرزندانش، یعنی مردان نه تنها مالک گله‌ها، مالک زمین‌ها، مالک خانه‌ها، بلکه مالک آنچه که درون خانه‌ها هم بود هم خودشون را محسوب می‌کردند. جایگاه اجتماعی زن و مرد در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی به همین شیوه متحول و دگرگون می‌شود. هرچقدر که در سیستم‌های قبلی کارها به صورت مشورتی و فراجنسیتی انجام می‌شده، در این نوع سیستم کشاورز یک‌جانشین، کارها به صورت تک‌جنسیتی منظور از کارها تصمیم‌گیری‌های مهم اجتماعی دارد به صورت تک‌جنسیتی عموماً انجام می‌شود و رفته رفته نقش زنان در معیشت و تصمیم‌گیری‌های اجتماعی کمتر و کمتر می‌شود.

بخش‌ها ۱۲

خلاصه

این قسمت ادامهٔ بحث دوران نوسنگی یا دوران تولید غذا است که حدود یازده تا دوازده هزار سال پیش با اهلی‌سازی بز، گوسفند، گندم و جو آغاز شد. هلال حاصلخیزی، شامل جنوب ترکیه، زاگرس و میان‌رودان، یکی از پنج مرکز مستقل اهلی‌سازی معرفی می‌شود و به شواهد محوطهٔ گنجدره در کرمانشاه اشاره می‌شود که نشان می‌دهد نیای بخش بزرگی از بزهای امروز جهان به بزهای وحشی زاگرس برمی‌گردد. تولید غذای بیش از نیاز به جمعیت‌های چندصدنفری انجامید که در رقابت با گروه‌های چندده‌نفری شکارورز گردآورنده پیروز شدند. پراکنش اهلی‌سازی بیشتر در محور شرقی‌غربی رخ داد، چون گیاهان و دام‌ها به طول روز، دما و عرض جغرافیایی حساس‌اند. سپس این پرسش طرح می‌شود که آیا کشاورزی زندگی را بهتر کرد. شواهد اسکلتی از کاهش تنوع غذایی، خطوط ناشی از فقر غذایی روی استخوان، آسیب مفاصل و مهره‌ها و افزایش پوسیدگی دندان حکایت دارد. با پیدایش مازاد محصول، شمن پاره‌وقت به شمنی تمام‌وقت بدل شد و آیین‌ها پیچیده‌تر شدند؛ نقشی که بعدها به کاهنان و مشروعیت حاکمان رسید. مالکیت زمین غیرقابل حمل، انسان را به قماری بر سر باران و محصول واداشت و نابرابری زمین‌ها نخستین شکل نظام طبقاتی را پدید آورد. در پایان، کوتاه‌شدن فاصلهٔ زایمان‌ها با شیر دام، به خانه‌نشینی زنان، تفکیک کارهای زنانه و مردانه و آغاز مالکیت ذهنی مرد بر زن و فرزندان انجامید؛ موضوع برده‌داری به قسمت بعد واگذار می‌شود.

  • دوران نوسنگی با اهلی‌سازی بز، گوسفند، گندم و جو آغاز شد، اما فناوری ابزارسازی آن تفاوت چندانی با دوران پیشین نداشت.
  • شواهد محوطهٔ گنجدره در کرمانشاه نشان می‌دهد نیای بسیاری از بزهای امروز جهان به بزهای وحشی زاگرس می‌رسد.
  • مازاد غذا جمعیت‌های بزرگ‌تری پدید آورد که در رقابت، قلمرو شکارورز گردآورندگان را گرفتند یا جایگزین آنان شدند.
  • موج‌های اهلی‌سازی بیشتر شرقی‌غربی حرکت کردند، زیرا گیاهان و دام‌ها به طول روز، دما و عرض جغرافیایی حساس‌اند.
  • رژیم غذایی کشاورزان نخستین یکنواخت بود و اسکلت‌هایشان نشانه‌های فقر غذایی، آسیب مفاصل و پوسیدگی دندان دارد.
  • مازاد محصول به شمن‌ها امکان داد تمام‌وقت به آیین‌ها بپردازند و نهاد آیین به‌تدریج پیچیده‌تر و قدرتمندتر شد.
  • مالکیت زمین، نابرابری طبقاتی و خانه‌نشینی زنان از پیامدهای یکجانشینی معرفی می‌شوند.
  • هلال حاصلخیزی
  • زاگرس
  • گنجدره
  • کرمانشاه
  • جرد دایموند
  • اسلحه، میکروب و فولاد
  • بیست و یک درس برای قرن بیست و یکم

دربارهٔ این اپیزود

در فصل دو پادکست «خداحافظ‌آفریقا» به دوران نوسنگی می‌رسیم و انسانی که از شکارچی گرداوری، دست‌به‌کار کشاورزی می‌شود. آنها دشواری یکجانشینی را برای یافتن چیزی بیشتر پذیرفتند! در فرایند یکجانشینی نقش‌های جدیدی پیش ‌آمد. اهلی سازی و توسعه دامداری، انسان را وادار به تجربه زیست تازه و متفاوت کرد. از پیدایش چرخ‌های سفال‌گری تا تثبیت نقش شمن‌ها به عنوان رابطان جهان‌های دیگر و از همه مهم‌تر خانه‌نشین شدن زنان، دورانی تازه از حضور انسان بر کره‌زمین پدید آورد. دکتر حامد وحدتی‌نسب، انسان دیرین‌شناس در اپیزود شماره بیست و یک پادکست خداحافظ آفریقا پرده‌ای دیگر از داستان کوچ انسان هوشمند هوشمند را کنار می‌زند.

 

تهیه‌کننده سیاوش صفاریان‌پور

تدوین مروا کاظم‌زاده

طراح نشانه خورشید آزادی

See omnystudio.com/listener for privacy information.

بازخورد