
خداحافظ آفریقا - قسمت نوزدهم
دانستنیهای این اپیزود ۵
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
پایان دریاس جوان، پایان دوران پلیستوسن هم نامیده میشود و آغاز دورانی که هماکنون داخلش قرار داریم، دوران هولوسن. به صورت قراردادی، زمینشناسان معتقد هستند که از دو ممیزه شش میلیون سال پیش تا حوالی سیزده هزار سال پیش دوران پلیستوسن نامیده میشود. آخرین یخبندان گسترده جهان که دریاس جوان باشد، عصر پلیستوسن هم تمام میشود و عصری آغاز میشود به نام هولوسن.
اما اینکه چرا قبلاً ظروف درست نمیکردند، پاسخش خیلی ساده است، احتیاجی نداشتند. برای جوامعی که مدام باید در حال تحرک باشند و از جایی به جای دیگر بروند، حمل کردن ظروف بزرگ بدون اینکه حیوان باربری هم داشته باشند، کار عاقلانه و در دسترسی نبوده. بنابراین زمانی به این تکنولوژی، به این ایده برمیگردند که نیاز بوده، و آن نیاز، بار کردن غلات بوده. ظروف سفالی برای این به وجود میآیند که برای ذخیرهسازی غلاتشان مورد استفاده قرار بگیرند.
اهلیسازی یعنی تولید مثل و بقای آن موجود به انسان وابسته باشد. یعنی اگر آن موجود انسان بالاسرش نباشد، دیگر نتواند درست تولید مثل و بقا بکند. اهلیسازی با رام کردن تفاوت خیلی مهمی دارد. بسیاری از جانورانی هستند که در کنار ما زندگی میکنند، به ما اجازه میدهند که به آنها نزدیک شویم، اما اهلی نیستند، مثل فیل، اینها رام شدند. ما هیچ مزرعهٔ تولید فیلی در دنیا نداریم به این دلیل که به صرفه نیست چون مدت زمان بارداری فیل طول میکشد، نزدیکی تقریباً دو ساله. بنابراین به صرفهتر این است که فیلهای کوچک را از جنگل بگیرند، رامشان بکنند و آنها را پرورش دهند.
اسب آبی هم به شدت حیوان مهاجمی است. بالاترین میزان مرگ و میر در غارهای آفریقا سالانه به خاطر حملات اسب آبی است نه شیر یا کفتار یا حیوانات وحشی دیگر.
از همنشینی با انسان، سویههای جهشیافتهای به وجود آمد که توانستند انسانها را هم آلوده کنند. بسیاری از مزایایی که اهلیسازیها داشت باعث شد که ما مضراتش را نبینیم، مشکلات جسمانی، انواع اقسام مسائل اسکلتی، و همین طور بیماریهای زیادی که ما از طریق این همنشینی درمون رخ داد، از مضرات اهلیسازی است.
بخشها ۱۲
خلاصه
این قسمت، که هنگام ضبط قسمت پایانی مجموعه معرفی شد، از یخبندان دریاس جوان آغاز میشود؛ یخبندانی که دوازده هزار و هفتصد سال پیش شروع شد، هشتصد سال ادامه یافت و پایان دوران پلیستوسن و آغاز هولوسن به شمار میآید. به گفتهٔ راوی، جمعیتهای انسانی که پیشتر بسیاری از جانوران را شکار و منقرض کرده بودند، با کمبود غذا روبهرو شدند و برای گذر از این بحران به نگهداری بز و قوچ وحشی و ذخیرهٔ گیاهان روی آوردند. محوطهٔ گوبکلی تپه در ترکیه نمونهای از نخستین پرستشگاههاست که شکارچیان و گردآورندگان پیش از یکجانشینی ساختند. راوی ترجیح میدهد بهجای «انقلاب» از فرایندی تدریجی و ناآگاهانه سخن بگوید که به تولید غذای مازاد انجامید. نیاز به ذخیرهٔ غلات به ساخت ظروف سفالی رسید، جمعیتها بزرگتر شدند و قبیلهها با رئیس و شمن تماموقت شکل گرفتند. خانههای مدور نیز جای خود را به معماری چهارگوش دادند. سپس تعریف اهلیسازی و تفاوت آن با رام کردن، با تکیه بر کتاب «اسلحه، میکروب و فولاد» جرد دایموند و «اصل آناکارنینا»، شرح داده میشود و نمونههایی چون گورخر و اسب آبی دلیل اهلینشدن برخی جانوران را نشان میدهند. تغییرات گندم، ذرت و مغز و استخوان دامها، بیماریهای مشترک انسان و دام و ناسازگاری مغز کهن پارینهسنگی با زندگی در جوامع بزرگ، پایانبخش این سفر از آفریقا تا آغاز کشاورزی و یکجانشینی است.
- یخبندان دریاس جوان که احتمالاً با برخورد شهابسنگ آغاز شد، پایان پلیستوسن و آغاز دوران هولوسن را رقم زد.
- انسانها برای گذر از بحران اقلیمی و کمبود غذا به نگهداری بز و قوچ وحشی و ذخیرهٔ گیاهان روی آوردند.
- گوبکلی تپه در ترکیه از نخستین پرستشگاههای انسان است که شکارچیان و گردآورندگان پیش از یکجانشینی ساختند.
- بهکار بردن واژهٔ «انقلاب» برای نوسنگی نادرست دانسته میشود، زیرا گذار به تولید غذا چند هزار سال طول کشید.
- ظروف سفالی برای ذخیرهٔ غلات پدید آمدند و مازاد غذا به شکلگیری قبیله با رئیس و شمن تماموقت انجامید.
- اهلیسازی یعنی وابستگی تولید مثل و بقای جانور به انسان و با رام کردن، مانند رام کردن فیل، تفاوت دارد.
- اهلیسازی به بیماریهای مشترک انسان و دام و ناسازگاری مغز کهن با زندگی در جوامع بزرگ انجامید.
- دوروتی گارود
- دانشگاه کمبریج
- گوبکلی تپه
- جرد دایموند
- اسلحه، میکروب و فولاد
- آناکارنینا
- ترکیه
دربارهٔ این اپیزود
شصتوهفت سال قبل درست در چنین روزی اولین دستساخته بشر به فضا فرستاده شد و عصر فضا برای انسانهوشمندهوشمند با «اسپوتنیک۱» آغاز شد. ما در هجده اپیزود گذشته مسیر سفر چند ده هزار ساله انسان را دنبال کردیم و امروز به پایان این اودیسه انسانی میپرسیم. همراه با دکتر حامد وحدتینسب آخرین قسمت را تقدیم شما میکنیم. اپیزود بیستم، بهزودی در قالب اجرای زنده برگزار میشود و پرونده این سفر بسته خواهد شد. سپاسگزار حمایت و تشویق و بازنشرهای شما شنوندگان ارجمند هستیم.
تهیه کننده: سیاوش صفاریانپور
تدوین: مروا کاظمزاده
طراح نشانه: خورشید آزادی
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.
Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.
See omnystudio.com/listener for privacy information.