
خداحافظ آفریقا - قسمت پانزدهم
دانستنیهای این اپیزود ۴
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
جوامعی انسانی کوچرو، کوچک و مدام در حال حرکت بودند و خیلی در یک منطقه جغرافیای خاصی قرار نمیگرفتند.
نکته جالب در مورد انسان هوشمند این است که تعداد محوطههایش به اندازه تعداد محوطههای انسان نئاندرتال ایران نیست. و ممکن است برای برخی این سؤال برانگیز باشد که خب چرا اینگونه است؟ پاسخش خیلی ساده است، پاسخش به این دلیل ساده است که انسان هوشمند چهل و دو سه هزار سال است که وارد ایران شده، اما نئاندرتالها سی هزار سال در ایران زندگی کردند، بنابراین طبیعی است که آثار خیلی بیشتری از خودشان به جای گذاشته باشند. علت دوم، تغییرات اقلیمی بسیار شدیدی است که در بازهی زیست انسان هوشمند رخ داده، تقریباً در میانهی سی هزار سال پیش، یک یخبندان عظیم در دنیا شکل میگیرد که به آن میگویند LGM یا Last Glacial Maximum، آخرین یخبندان بزرگ، و این منجر به این میشود که جمعیتهای انسانی به شدت تحلیل بروند و کوچک شوند و این دستههای انسانی بیایند محدود شوند و به همین خاطر آثار خیلی کمی از خودشان به جای بگذارند.
زاگرس از منظر زمینشناسی، یک ساختار زمینشناسی کارستی دارد که به آن میگویند ساختار زمینشناسی کارستی، و این نوع خیلی مستعدش میکند برای تشکیل غارها و پناهگاههای صخرهای. برای باستانشناسانی که در دوران پارینهسنگی کار میکنند، کار کردن در غار ایدئالترین است به خاطر اینکه یک فضای محصوری است، و ما تقریباً میتوانیم حدس بزنیم که کجاها را مورد کاوش قرار بدهیم و مواد فرهنگی را به دست بیاوریم.
در ده سال گذشته، یک تیمی که سرپرستیاش خود من به عهده داشتم شروع کردیم به بررسیهای سیستماتیک لبهٔ شمالی کویر مرکزی، حدفاصل شاهرود تا تهران. ایدهٔ اول ما این بود که کویر مرکزی باقیماندهٔ یک دریاچهٔ خیلی بزرگ است که اتفاقاً کارهای دیرین اقلیمی که در راستای همین ده ساله در این پروژه انجام شد، نهایتاً همین را تأیید کرد. و در مقالهای که ما در سال 2023 در نشریهٔ PLOS ONE منتشر کردیم، باز شواهد و مدارک زمینشناسی کاملاً داریم نشان میدهیم که حتی بزرگی این دریاچه چقدر بوده، از چه زمانی این دریاچه وجود داشته، از حدود 80 تا 90 هزار سال پیش یک دریاچه بزرگ بوده و آرامآرام خشک شده... پس ما بین یک دریا و کوه یک دالانی را داشتیم در شمال کویر مرکزی، همان جای کنار جاده مشهد قرار گرفته، و این دالان را ما به عنوان یکی از دالانهای گسترش انسانی در ادوار پیش از تاریخ میدانیم.
بخشها ۱۰
خلاصه
این قسمت ادامهی بحث دربارهی پیشینهی حضور انسان در ایران است. ابتدا سرنوشت استخوان ساعد کشفشده در بیستون مطرح میشود که به دانشگاه پنسیلوانیا منتقل شد و اصل آن گم شده و تنها مولاژش باقی است؛ مقایسهها آن را نزدیک به نئاندرتال نشان میدهد، اما نه با قطعیت. تأکید میشود که ابزار سنگی بهتنهایی برای تشخیص نوع انسان کافی نیست، زیرا ابزارهای انسان هوشمند اولیه بسیار شبیه ابزارهای نئاندرتال است و یافتههای تازه نشان میدهد انسان هوشمند زودتر از تصور پیشین از آفریقا خارج شده است. سپس بیش از صد محوطهی پارینهسنگی میانی در سراسر ایران مرور میشود و بررسیهای دهساله در لبهی شمالی کویر مرکزی معرفی میشود؛ کویر مرکزی باقیماندهی دریاچهای بزرگ بوده و میان آن و البرز دالانی برای گسترش انسان شکل گرفته است. محوطهی میرک در جنوب سمنان با محیطی مردابمانند نمونهی کلیدی این دالان است. این تصور که انسان دوران سنگی غارنشین بوده نادرست خوانده میشود؛ تمرکز پژوهشها بر غارهای زاگرس ناشی از ساختار کارستی آن و سهولت یافتن غارهاست. نتیجه این است که نئاندرتالها تقریباً در همه جای ایران زیستهاند. قدیمیترین شواهد انسان هوشمند در ایران از غار پبده در خوزستان به دست آمده و کمی محوطههای او به کوتاهی حضورش و آخرین یخبندان بزرگ نسبت داده میشود. در پایان به شواهد احتمالی همنوعخواری در اشکفت گاوی و گسترش انسان هوشمند به شرق و غرب اشاره میشود.
- اصل استخوان ساعد نئاندرتال بیستون در موزهی پنسیلوانیا گم شده و تنها مولاژ آن برای مطالعه باقی مانده است.
- ابزار سنگی بهتنهایی نوع انسان را مشخص نمیکند، چون ابزارهای انسان هوشمند اولیه شبیه ابزارهای نئاندرتال است.
- کویر مرکزی باقیماندهی دریاچهای بزرگ بوده که نتایج آن در مقالهای در سال ۲۰۲۳ منتشر شده است.
- دالان میان کویر مرکزی و البرز مسیر گسترش انسان بوده و محوطهی میرک سمنان شاهد اصلی آن است.
- انسانهای دوران سنگی بیشتر کنار رودخانهها و دریاچهها میزیستند و تصور غارنشینی آنان نادرست است.
- قدیمیترین شواهد انسان هوشمند در ایران از غار پبده در شمال خوزستان به دست آمده است.
- استخوانهای انسانی با آثار برش و سوختگی در اشکفت گاوی نشانهی احتمالی همنوعخواری است.
- بیستون
- دانشگاه پنسیلوانیا
- رابرت بریدوود
- خرمآباد
- زاگرس
- کویر مرکزی
- البرز
- میرک
- سمنان
- هنری رایت
- بندپی
- غار پبده
- مکس پلانک
- اشکفت گاوی
دربارهٔ این اپیزود
سابقه حضور انسان در جغرافی ایران به حدود یک میلیون و هشتصد هزار سال قبل باز میگردد. در اپیزود قبلی پادکست خداحافظ آفریقا رد انسان هایدلبرگ را دنبال کردیم. همچنان پرسشهای زیادی وجود دارد اما دست کم این را میدانیم که فلات ایران پل عبور گروههای مختلف انسان در دورههای مختلف بوده است. در این اپیزود دکتر حامد وحدتینسب به جزییات بیشتر از مسیر مکاشفه باستانشناسان و انسان دیرین شناسان در ایران میپردازد و برای ما خواهد گفت چرا هنوز سنگوارهای از اسکلت کامل و قابل استناد از انسان نئاندرتال در ایران نیافتیم. چرا در غارها به دنبال رد پای انسان میگردیم؟
تهیه کننده سیاوش صفاریانپور
تدوین مروا کاظمزاده
طراح نشانه خورشید آزادی
با سپاس از احسان مهرجو
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.
Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.
See omnystudio.com/listener for privacy information.