
خداحافظ آفریقا - اپیزود دوازده
دانستنیهای این اپیزود ۶
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
مغز انسانهای هوشمند کمی کوچکتر شده نسبت به نئاندرتالها و انسانهایی که قبل از آن زندگی میکردند. قسمت پشت سر گرد شده، جایی که در نئاندرتالها کشیده و بیزیبایی بوده است.
برای هزاران سال فلاسفه و دانشمندان و تمام کسانی که روی موضوع انسان کار میکردند، همواره اینطور فکر میکردند که انسان یک تافته جدا بافته است، و همیشه به همین شکل و شمایل از ابتدا روی کرهٔ زمین زندگی کرده. تازه از میانهٔ قرن دهم شروع میشود با پیدا شدن سنگوارههای انسانی که با انسانهای امروزی متفاوت بودند که به این برسند که گونه یا انسانهای دیگری هم قبل از ما با شکل و شمایل متفاوتی روی کرهٔ زمین زندگی میکردند و ما تنها گونهای نیستیم که روی کرهٔ زمین بودیم.
مهمترین ویژگیشان بهجز ظاهر، اتفاقی بوده که در مغزشان رخ داده بوده. و شاید قبلاً به این مسئله اشاره کردیم، در ذیل آن، اشاره کردیم در ذیل عنوانی به نام انقلابشناختی یا کاگنیتیو روولوشن، و به آن اشاره کردیم که سیناپسدهی در مناطق مختلف مغزی رخ داده که منجر به شناخت شده، و شناخت را تعریف کردیم، یعنی اینکه شخص نسبت به خودش، پیرامون خودش آگاه باشد، بتواند در مورد گذشته فکر بکند، بتواند در مورد آینده تصویرسازی انجام دهد. کلید برتری اساسیشان در مواجهه با دیگر دستههای انسانی که حول و حوش همزمانشان زندگی میکردند، سازماندهی در گروههای بزرگتر بوده. و برای اینکه بتوانیم در گروههای بزرگتر سازماندهی شویم، باید ارتباط کلامی خیلی خوبی بتوانیم برقرار کنیم. باید تجسم شناختی داشته باشیم. تجسم شناختی به شما کمک میکند که با گروههای دیگری از انسان، بر سر اینکه یک جد مشترکی داریم به توافق برسیم، بر سر اینکه یک ایده مشترکی داریم به توافق برسیم. و این جد مشترک، این ایده مشترک، این مذهب مشترک، این آیین مشترک، حالا هر چه اسمشان را بخواهیم بگذاریم، کمک میکرده که گروههای بزرگی از انسانهای حول یک موضوع با همدیگر همکاری کنند و این همکاری رمز بقای ما بوده، رمز تسلط انسان هوشمند روی زمین بوده.
فکر میکنم قبلاً در موردش صحبت کردیم ولی به عنوان یادآوری میگویم، دیگر نئاندرتالی نبوده که انسانهای هوشمند با او زاد و ولد بکنند. انسانهای هوشمندی که مقداری ژن نئاندرتال داشتند، با انسانهای هوشمند دیگر زاد و ولد کردند. و همینطور به تدریج میزان نئاندرتال ژنمان کمتر و کمتر شد.
اگر هر کدام از ماها در آینه نگاه کنیم، متوجه میشویم که چه شکلی بودند، خیلی زیاد شبیه ما بودند. ما یک بخشی روی جمجمهمان داریم، روی پیشانیمان که باد کرده است. در نئاندرتالها این بادکردگی وجود نداشته. این بادکردگی قسمت پیشانی ما اتفاقاً به خاطر این است که آن لب پیشپیشانی یا پریفرونتال که ما در جمجمهمان داریم و مسئول ادراکات عالی ما هم هست، آن بخش در انسانهای هوشمند خیلی برجسته و متمایز بوده از انسانهایی که قبلاً زندگی میکردند، قوس روی ابروانشان نسبت به نئاندرتالها و انسانهای راستقامد و انسان دنیسوا کاهش خیلی محسوسی پیدا کرده، گونههایشان، استخوان گونه جایی که زیر حدقه چشم است شکسته بود، فک و دندانها کوچک شده بودند.
در جایی که خیلی تاریک بوده، در جایی که در دید نبوده، در دسترس نبوده، ما بعداً خواهیم دید که از یک زمانی به بعد، نقاشیها منتقل میشوند به پناهگاههای آگاه صخرهای که اتفاقاً در معرض دید باشند. اما در این بازهی زمانی سی و پنج هزار سال پیش، نقاشیها در جاهای خیلی مخفی کشیده میشوند. یک مقالهای در سال منتشر شد و مقاله خیلی جالبی بود. از طریق آزمایش و بازسازی متوجه شده بودند که به احتمال خیلی زیاد انسانهایی که داشتند این نقاشیها را انجام میدادند در انتهای غار، داشتند طبیعتاً از یک نوری، منبع نوری استفاده میکردند. این منبع نوری میتوانست یک پیسوز باشد یا یک مشعل باشد. با روشن شدن آن پیسوز یا مشعل، اکسیژن آن انتها، آن سالن مصرف میشده و دیاکسید کربن خیلی زیادی تولید میشده و این دیاکسید کربن و کم بودن اکسیژن منجر به این میشده که کسانی که دارند نقاشی را میکشند از حالت عادی مغزشان خارج شوند به یک حالت استیج ترنس وارد شوند.
بخشها ۹
خلاصه
این قسمت به دوران پارینهسنگی جدید میپردازد، بازهای حدود چهل هزار تا هجده هزار سال پیش که انسان هوشمند به تنها نوع انسان روی زمین بدل شد. توضیح داده میشود که چرا خاطرهٔ مواجهه با انسانهای دیگر از حافظهٔ جمعی پاک شده و چرا سهم ژن نئاندرتال در انسان امروز کمتر از اجداد چهل هزار سال پیش است. منشأ انسان هوشمند آفریقا دانسته میشود که در دستههای کوچک و در موجهای پیاپی خارج شد؛ یکی از این گسترشها، به عنوان فرضیه، از زاگرس به سوی اروپا رخ داده است. سپس ویژگیهای ظاهری این انسانها شرح داده میشود: پیشانی برآمده، کاهش قوس ابرو، حدقهٔ گرد، مغزی اندکی کوچکتر از نئاندرتالها و قامتی بلند؛ و ادعای وجود انسانهای غولپیکر در گذشته ساختگی خوانده میشود. مهمترین تفاوت، انقلاب شناختی است که زبان نمادین و توان سازماندهی در گروههای بزرگ را پدید آورد. انفجار هنر در دو شکل منقول و غیرمنقول بررسی میشود؛ نقاشیهای غارهایی چون لاسکو، شاوه و آلتامیرا با گل اخری، خراش و زغال در انتهای تاریک دالانها کشیده میشدند و موضوعشان طبیعت و حیوانات بود، نه خود انسان. به فرضیهٔ کاهش اکسیژن و حالت خلسه در نقاشان نیز اشاره میشود. زیورآلات، رنگآمیزی بدن و تنوع زبانها نشانهٔ تلاش گروهها برای متمایز کردن هویت خود دانسته میشود. در پایان به پژوهشی در ساینس دربارهٔ منشأ زبانهای هندواروپایی در جنوب قفقاز اشاره میشود.
- پارینهسنگی جدید دورهای است که انسان هوشمند تنها نوع انسان روی زمین شد و دیگر گونهها از میان رفتند.
- سهم ژن نئاندرتال در انسان امروز کمتر از اجداد چهل هزار سال پیش است، چون آمیزش بعدی تنها میان انسانهای هوشمند بود.
- انسان هوشمند در دستههای کوچک و موجهای پیاپی از آفریقا خارج شد و یک فرضیه گسترشی از زاگرس به اروپا را مطرح میکند.
- پیشانی برآمده، حدقهٔ گرد، مغز اندکی کوچکتر و قامت بلند از ویژگیهای ظاهری انسان هوشمند شمرده میشود.
- انقلاب شناختی با زبان نمادین امکان همکاری گروههای بزرگ را حول ایده یا جد مشترک فراهم کرد.
- نقاشیهای غارها در انتهای تاریک دالانها و با موضوع حیوانات کشیده میشدند و انسان در آنها تقریباً دیده نمیشود.
- زیورآلات، رنگآمیزی بدن و زبانهای گوناگون ابزار تمایز هویت گروهی در این دوره دانسته میشوند.
- زاگرس
- شاهنامه
- لاسکو
- شاوه
- آلتامیرا
- ساینس
- قفقاز
دربارهٔ این اپیزود
در عمق غارهای تاریک نقاشیهایی از انسان بر دیوار غارها پیدا شده است که پرسشی مهم را پیش میآورد، این نقاشیهای انتزاعی چطور و چگونه چنین شگفتانگیز شده است؟
در این اپیزود پادکست «خداحافظ آفریقا» به دوره پارینه سنگی جدید میرسیم.
تکرار این موضوع لازم است که ما به یکباره دست به این کوچ بزرگ و پراکنده شدن در سیاره زمین نزدیم. انسان دستکم شش بار با آفریقا خداحافظی کرده است و هر بار گروهی از نسل انسان در تلاش برای کشف زیستگاههای دیگر پیشرفته است. اما حدود چهل تا هفتاد هزار سال پیش آخرین خداحافظی با آفریقا توسط انسان هوشمندِهوشمند رخ داد!
امروز میدانیم حدود ۴۵ هزارسال پیش گروههایی از انسان هوشمندهوشمند با عبور از منطقه زاگرس مهاجرتی گسترده به گوشه کنار جهان را تجربه کرده است، بدین ترتیب نسل پس از نسل، دامنه این پیشروی گسترده شده است! اما انسان هوشمند هوشمند چه شکلی بوده ؟ چقدر به ما شباهت داشته ؟ فرم جمجمه متفاوت آنها نسبت به باقی انسانها چه معنایی دارد؟ بر سر مغز انسان هوشمندهوشمند چه آمد؟پاسخ کوتاه اینکه، آنها خود ما هستیم! اما اصلی ترین اتفاق در تفاوت ما با دیگر گونههای انسانی رخدادی بزرگ و استثنایی بود، چیزی که در دو کلمه معرفی میشود:انقلاب شناختی
با حضور دکتر حامد وحدتینسب، انسان دیرینهشناس
تهیهکننده: سیاوش صفاریانپور
تدوین: مروا کاظم زاده
گرافیک: خورشید آزادی
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.
Hosted by Simplecast, an AdsWizz company. See pcm.adswizz.com for information about our collection and use of personal data for advertising.
See omnystudio.com/listener for privacy information.