
خداحافظ آفریقا - قسمت دوم
دانستنیهای این اپیزود ۴
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
انسانهای راستقامت دیرتر بدنشان دِهیدراته میشد. اگر به صورت معمول یک آفریقایی امروزی چهار ساعت خوردهای میتواند بدون آب بماند، آنها پنج ساعت خوردهای میتوانند. تنها نوعی از انسانی که هرگز طبیعت نمیتوانسته توی آن شرایط با گرما داری انسان با اضافهوزن بوده. و همین، الآن هم شما توی هیچگونه از جوامع شکار و گردآورنده، آدم با اضافهوزن پیدا نمیکنند.
از داخل این سنگ با تراش دادن و زدن سنگهای اضافه، این شکل بادامی و قطر اشکی شکل دارند. آن چکش سنگی باید جنس خاصی داشته باشد که وقتی داری ضربه میزنی، خودش نشکند. از روی هر قلوه سنگی نمیتوانی آن تبر دستی را بسازی، باید جنس خاصی داشته باشد. به قدری باید استادکار باشی و متقارن این کار را انجام دهی که به آن شکل نهایی برسی، ممکن است وسطش ضربه بزنی و نصفش بشکند و خرد شود. باید در ذهنتان شکل نهایی را از قبل تجسم کرده باشید. به نوعی این توانایی دیدن اشیا و تجسم سهبعدی اشیایی که هنوز به وجود نیامدهاند را این هومو ارکتوس داشته. تازه نقشهکشی هم نداشته، قلم هم نداشته.
دانشمندان توجیهی که برایش عنوان میکنند جلب توجه است، طرف استادکاری فراتر از اینکه یک چیزی را درست کند که با آن برای یک کاری انجام بدهد، قدرت ساخت خودش را نشان بدهد. پس آغاز مجسمهسازی بوده. به نوعی، آغاز آن، آغاز پز دادن و حتی معتقد هستند که جلب توجه جنس مخالف است. این سنگ مثلاً یک چیز حول و حوش پانزده کیلو بوده و ابعادش هم مثلاً تا حتی حول و حوش پنجاه شصت سانتیمتر تا هفتاد سانتیمتر میرسیده و یک چیز سنگینی بوده، اصلاً کاربریای که بخواهد حملش بکند نداشته. فقط و فقط هیچ دلیل خاصی برایش نداریم، دلیلی که برایش عنوان میکنند، خودنمایی جلب توجه است. خودنمایی جلب توجه جنس مخالف و قدرتنمایی در برابر جنس مقابل، دقیقهاند، به خاطر اینکه نشان بدهند که من چقدر توانا هستم، من چقدر میتوانم که مثلاً در کارهای دیگر چقدر میتوانم که آدم مثلاً ماهری باشم؟
در یک سری موضوعی باستانی، از این نوع تبردستیها پیدا شدند که خیلی بزرگند، یعنی اندازه این میز، و اصلاً قابلیت حمل ندارند. لبهها شونه با میکروسکوپ الکترونی مطالعه کردند و فهمیدند که اصلاً استفاده نشدهاند، یعنی باهاشی چیز نبریدهاند، یک شیء به این بزرگی و به این سنگینی که اصلاً حمل نمیشده و در تعداد دهها عدد کنار همدیگر روی زمین چیده شده، چرا؟ اینجا هست که به شوخی، هر زمان ما انسانشناسان و باستانشناسان برای چیزی جواب نداریم، برمیگردیم، میگوییم آیینی بوده. یعنی وقتی که یک چیزی، یک شیء، کارکرد عینی و دقیق برایش نمیتوانم پیدا بکنم، یعنی نه برای کوبیدن بوده، برای هیچ چیز نبوده، برای موزه بوده، موزه بوده و ما فکر میکنیم برای پز دادن بوده، یعنی ارضای یکی از قدیمیترین نیازهایی که بشر توی خودش داشته و آن دیده شدنه، منو ببینید.
بخشها ۱۴
خلاصه
گفتوگوی این قسمت از حدود دو میلیون سال پیش در آفریقا آغاز میشود؛ زمانی که به گفتهی دیرینانسانشناس برنامه، اقلیم آفریقا پر از علفزار و دریاچه بود و چند گونهی انسانریخت همزمان میزیستند. کجشدن محور زمین و پیدایش فصلها تغییر اقلیمی بزرگی پدید آورد، دریاچهها خشک شدند و در این فشار زیستمحیطی، انسان راستقامت یا هومو ارکتوس پدیدار شد. این انسان قامتی بلند، بدنی کممو و مغزی بسیار بزرگتر از پیشینیان داشت و نمونهای مانند پسر تورکانا نشان میدهد که قدش در بزرگسالی به حدود یک متر و هشتاد میرسیده است. اجداد مستقیم او هنوز کشف نشدهاند. پرسش اصلی این است که مغزی چنین پرهزینه، که در انسان امروز بیست درصد کالری بدن را مصرف میکند، چگونه تغذیه میشد. پاسخ در شکار مداوم است: انسان راستقامت با توانایی راهپیمایی طولانی و تعریق، شکار را ساعتها دنبال میکرد تا از گرما از پا درآید؛ روشی که برخی بوشمنهای آفریقایی هنوز به کار میبرند. ردزنی نیز سادهترین شکل تفکر انتزاعی دانسته میشود. ساخت تبردستی آشولی به تجسم ذهنی شکل نهایی، مهارت و آموزش نیاز داشت و احتمالاً با نوعی ارتباط کلامی همراه بود. نمونههای بسیار بزرگ و استفادهنشدهی این تبرها به خودنمایی و جلب توجه تعبیر میشوند. در پایان اشاره میشود که این جوامع طبقهی اجتماعی نداشتند، اما رهبری عینی مبتنی بر توانایی وجود داشت.
- تغییر محور زمین و پیدایش فصلها، اقلیم آفریقا را دگرگون کرد و زمینهی پیدایش انسان راستقامت را فراهم ساخت.
- انسان راستقامت قامتی بلند، بدنی کممو و مغزی بسیار بزرگتر از انسانریختهای پیشین داشت.
- اجداد مستقیم انسان راستقامت هنوز کشف نشدهاند و فاصلهی ریختی میان او و پیشینیانش پر نشده است.
- شکار مداوم و توانایی راهپیمایی طولانی، پروتئین لازم برای مغز بزرگ را فراهم میکرد.
- ردزنی و دنبالکردن جای پا سادهترین شکل تفکر انتزاعی معرفی میشود.
- ساخت تبردستی آشولی به تجسم شکل نهایی، مهارت و آموزش نیاز داشت و احتمالاً ارتباط کلامی میطلبید.
- تبردستیهای بسیار بزرگ و استفادهنشده به خودنمایی و جلب توجه جنس مخالف تعبیر میشوند.
- کنیا
- اتیوپی
- تانزانیا
دربارهٔ این اپیزود
در اپیزود شماره دو از هوموهابیلیس به پیدایش هومو ارکتوس يا انسان راست قامت ميرسم و درمیابیم که
حجم مغزى آنها از حدود ٦٠٠ گرم به ۱۱۰۰ گرم افزایش یافت! پرسش اساسی این است که چگونه انسان آن دوران توانست انرژى مورد نياز براى این مغز بزرگتر را تامين مىکند؟ پاسخ را در نوع تغذیه و ابزاری سرنوشت ساز به نام آشولی میابیم.
اسماعیل میرفخرایی، ژورنالیست پرسابقه رادیو و تلویزیون و حامد وحدتینسب، دانشمند دیرینه انسانشناس قدم به قدم ما را در مسیر خروج انسان از آفریقا پیش میبرند.
تهیه کننده: سیاوش صفاریانپور
تدوین: احسان مهرجو
گرافیک: خورشید آزادی
See omnystudio.com/listener for privacy information.