
شانزدهم: میرزا ملکم خان؛ مردی میان شرق و غرب
دانستنیهای این اپیزود ۳
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
میرزا ملکم خان در سال هزار و دویست و چهل و نه قمری در جلفای اصفهان به دنیا آمد، یعنی حدوداً اواخر سلطنت فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار. پدرش او را در ده سالگی برای تحصیل به پاریس فرستاد. دورههای ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس ارامنه در فرانسه گذروند و بعد هم به مدرسهی پلیتکنیک پاریس رفت. میرزا تقیخان امیرنظام یا همون امیرکبیر چون با میرزا یعقوب آشنایی و رابطهی خوبی داشت وادارش کرد تا ملکمخان را تشویق به تحصیل در رشتهی علوم سیاسی کند. نتیجهی این تشویقها، فارغالتحصیلی میرزا ملکمخان در علوم سیاسی، حکمت طبیعی و مهندسی شد. در اواخر سال هزار و دویست و شصت و هفت قمری، یعنی در اوایل حکومت ناصرالدین شاه بود که میرزا ملکمخان به ایران برگشت و در مدرسهی دارالفنون به کار مترجمی و همینطور تدریس جغرافیا، علوم مقدماتی، هندسه و حساب مشغول شد. در کنار تدریس در دارالفنون، مقدمات ایجاد تلگراف بین مدرسه و ارگ سلطنتی را هم فراهم کرد که به عنوان اولین واردکنندهی دستگاه تلگراف از اروپا به ایران هم شناخته شد.
رسالهای به اسم دفتر تنظیمات یا کتابچهی غیبی که شخصی ناشناس نوشته بود و در اون اصول و قواعدی را برای اصلاح امور مملکتداری پیشنهاد داده بود به دست شاه رسید. نویسندهی این رساله میرزا ملکمخان بود. تو مقدمهی این رساله نوشته شده بود: اگرچه اکثر از رجال دولت علیه بر حسب نجابت با دویست نفر فراش راه میروند و اگرچه بر حسب فهم دو هزار بیت شعر عربی میدانند ولی در مراسم ترقیات مملکتداری چیزی نمیدانند. میرزا ملکمخان تیغ انتقادش را تیزتر میکند و در ادامه مینویسد: در ایران سال کهن و ریش طویل چقدر مایهی اعتبار است؟ بزرگان این دولت قطر شکم و نخوت و تکبر را سند عقل خود قرار دادند و هرگز جایز نخواهند شمرد که شعور جوانی محترمتر از حماقت نجابت باشد. میرزا ملکمخان فرم جالبی هم برای بیان نظراتش انتخاب کرده بود. این رساله از زبان رییس مجلسی خیالی بود که در اون مثلاً نویسنده در خواب دیده بود این مجلس به دستور ناصرالدین شاه تشکیل شده تا برای ادارهی کشور و تفکیک قوا قوانینی را وضع کند. قصد ملکمخان از این کار نشان دادن تفاوت بین کهنه و نو، پیر و جوان، اشرافیت و نواندیشی بود.
به همین جهت کریمشیره را که دلقک دربار بود تشویق و تحریک کردند که او هم فراموشخانه ترتیب دهد. او چند اتاق تودرتویی درست کرد که چراغهای ضعیفی در هر اتاقی روشن بود. کسی که میخواست در فراموشخانهی کریمشیره پذیرفته شود، شبانه او را به اتاق اول وارد میکردند و پس از تحملی چند، به اتاق دوم تا به اتاق آخر میبردند. اتاق دوم تا به اتاق آخر که میرسید، در آنجا چراغ کمنورتری قرار داده، آلات بسیار زشت و قبیحی گذارده، بر لوحههای فحشهای رکیکی نوشته بودند، و حاصل آنها این بود که این فحشها بر او وارد باشد اگر آنچه را که دیده است به کسی بروز دهد. چون بیننده با حالت بهت و خجلت و پشیمانی از آنجا خارج میشد، هرچه رفقایش از او سوال میکردند که چه دیده چیزی نمیگفت و به همین جهت همه تصور میکردند او همه چیز را فراموش کرده است. و این مسئله بیشتر مردم را به رفتن در این فراموشخانه وادار میکرد.
بخشها ۲۸
خلاصه
این قسمت به زندگی و اندیشههای میرزا ملکم خان، از روشنفکران دورهی قاجار، میپردازد. راوی ابتدا توضیح میدهد که تلفظ «مَلکَم» را از روی جلد کتابی از خود او تأیید کرده است. پدرش میرزا یعقوب، از ارامنهی جلفای اصفهان و مترجم سفارت روسیه، در گرایش او به نوسازی اثر داشت. ملکم در پاریس درس خواند، در دارالفنون تدریس کرد، نزد ناصرالدین شاه تقرب یافت و رسالهای ناشناس با نام «کتابچهی غیبی» یا «دفتر تنظیمات» نوشت که در قالب رؤیای یک مجلس خیالی، شیوهای برای قانونگذاری پیشنهاد میکرد. بخش بزرگی از روایت به فراموشخانه اختصاص دارد؛ انجمنی سری که ملکم و پدرش بنیان گذاشتند و در آن از آزادی، امنیت جانی و مالی و برابری حقوق سخن میرفت. بدگمانی شاه، تحریک درباریان و رقابت روس و انگلیس به انحلال آن و تبعید پدر و پسر انجامید. پس از آن ملکم در استانبول و لندن مأموریتهای دیپلماتیک داشت، اما ماجرای قرارداد رویتر و سپس فروش سهام امتیاز لغوشدهی لاتاری او را بدنام کرد. او در لندن روزنامهی «قانون» را منتشر کرد که مخفیانه به ایران میرسید. راوی همچنین رسالهی «اصول آدمیت»، همکاری او با آخوندزاده برای اصلاح خط فارسی و طرح اقتصادیاش برای جلب سرمایه و متخصصان خارجی و تأسیس بانک ملی را شرح میدهد. جمعبندی راوی این است که ملکم به منافع شخصی میاندیشید، اما دغدغهی پیشرفت ایران را نیز داشت.
- میرزا یعقوب، پدر ملکم و مترجم سفارت روسیه، در نگاه پسرش به تمدن غرب و نوسازی کشور اثر داشت.
- «کتابچهی غیبی» در قالب رؤیای یک مجلس خیالی، شیوهای برای قانونگذاری زیر نظر شاه پیشنهاد میکرد.
- فراموشخانه انجمنی سری بود که به گفتهی یک گزارش، از آزادیهای فردی و برابری حقوق سخن میگفت.
- بدگمانی ناصرالدین شاه و رقابت روس و انگلیس به انحلال فراموشخانه و تبعید ملکم و پدرش انجامید.
- فروش سهام امتیاز لغوشدهی لاتاری به برکناری ملکم از سفارت و لکهدار شدن نامش انجامید.
- روزنامهی «قانون» که در لندن منتشر میشد، اجرای همهی امور دولت بر پایهی قانون را مطالبه میکرد.
- ملکم برای اصلاح خط فارسی شکل سادهشدهای از حروف موجود پیشنهاد کرد و با آن چند کتاب چاپ کرد.
- میرزا ملکم خان
- میرزا یعقوب
- ناصرالدین شاه
- امیرکبیر
- میرزا حسین خان مشیرالدوله
- آخوندزاده
- منیفپاشا
- رویتر
- ابوالقاسم لاهوتی
- حافظ
- فراموشخانه
- دارالفنون
- دفتر تنظیمات
- قانون
- اصول آدمیت
- پاریس
- استانبول
- لندن
دربارهٔ این اپیزود
در این شماره به سراغ یکی از پیچیدهترین و بحثبرانگیزترین شخصیتهای تاریخ معاصر ایران رفتهایم: میرزا ملکم خان.
روشنفکری که در عصر قاجاریه، پل ارتباطی بین ایران و غرب شد و با ایدههای نوآورانهاش، قصد داشت تا ایران را متحول کند. او شیفتهی مفهوم قانون بود و تلاش میکرد تا این مفهوم متمدنانه و نجاتبخش در کشور خودش هم شناخته و اجرایی شود.
میرزا ملکم خان همچنین ایدههایی در باب اصلاح اقتصادی داشت که در آن دوره (و حتی حالا) شگفتآور بود. همچین دربارهی اصلاح خط فارسی هم پیشنهادهایی داشت که معتقد بود به سهولت آن کمک خواهد کرد.
در این شماره از «چنین شد» دربارهی اینها و بیش از اینها خواهید شنید.
_____________________
تهیهکننده، سردبیر و راوی:
پژوهشگر و نویسنده:
طراحی لوگو و کاور:
_____________________
در کانال یوتیوب، ویدیوهایی متفاوت از پادکست اما مرتبط با موضوعات مورد علاقهی چنین شد خواهید دید.
_____________________
_____________________
منابع اصلی این روایت:
میرزا ملکم خان ناظمالدوله و نظریهپردازی مدرنیتهی ایرانی، حجتالله اصیل، انتشارات کویر
فراموشخانه و فراماسونری در ایران، اسماعیل رائین، انتشارات امیرکبیر
فکر آزادی و مقدمهی نهضت مشروطیت، فریدون آدمیت، انتشارات سخن
_____________________
موسیقی:
Logan Main Titles-Marco Beltrami
Our World-Ramin Djawadi
Baghe Sangi-Milad Derakhshani
PR Paul Emmett-Alexandre Desplat
The Predecessor-Alexandre Desplat
This World-Ramin Djawadi
Denouement-Benjamin Wallfisch
The King is Dead-Alexandre Desplat
Mr. Holmes-Carter Burwell
Glass (Arr. Knoth for Solo Violin, Piano & Strings)-Hania Rani
Rue's Farewell-James Newton Howard
Wolverines-Ramin Djawadi
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.