
سیزدهم: قدم به دنیای سایهها؛ زندگی و آثار صادق هدایت (بخش چهارم)
دانستنیهای این اپیزود ۱۲
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
محمودخان هدایت ظاهراً معتقد بوده برادرش به قصد خودکشی به پاریس میرود. اما آنچه که از نامههای خود هدایت برداشت میشود این است که انگار هدایت بیشتر دنبال یک مفر نجات بوده نه محلی برای خودکشی.
خانوادهی هدایت تصمیم گرفتند که صادق موقتاً در گورستان مشهور پرلاشز در پاریس دفن شود. البته بعد از مدتی محمود هدایت برای بررسی وضع آرامگاه به پاریس رفت و آرامگاه موقت را به دایمی تبدیل کرد. ضمن اینکه تغییری هم در وضع ظاهری آرامگاه انجام داد و سنگ مزار هدایت را عوض کرد، همین سنگی که الان روی مزار هدایت است. سنگی که طراحی نام صادق هدایت طوری رویش انجام شده که کاملاً یادآور طراحی نام بوفکور است. این طراحی ابتکار محمود خان بود.
او معتقد است صادق هدایت از جانب خانواده هم درک نمیشد. خانواده هدایت در حد و سطحی نبودند که بتوانند ارزش او و تمایلات و اندیشههای نابغهای مثل او را بفهمند و درک کنند. از مجموع خاطرگوییها اینطور برداشت نمیشود. جمع خاطرگوییها اینطور برداشت میشود که هدایت در خانوادهی خودش نه تنها به آن میزان که شایستهاش بوده درک نشده، بلکه گاهی حتی به عنوان یک مزاحم، یک موجود قابل دلسوزی و دستبالا، چون فرد شوختب و تنازی بوده، قابل رفاقت تلقی میشده.
پیام کافکا آخرین اثر منتشر شدهٔ هدایت است که از لحاظ پختگی در فرم، از آثار قبلی او جلوتر است. همچنین هدایت در این رساله به نگاه تیتولیتر کمونیستی حزب توده و افرادی مثل احسان طبری نسبت به هنر و جهان کافکا به شدت میتازد. به گفتهٔ کاتوزیان در این رسالهٔ بلند، جبرگرایی مطلق و بیچون و چرای هدایت عریان و آشکار شده است.
در این دوران هر چیزی که در مورد هدایت گفته میشد فقط بدی بود، یا اصلاً حرفی از صادق زده نمیشد، یا به عنوان فردی که همجنسباز، معتاد، زنستیز، حسود، لاقبالی و تنبله یاد میشد. این احساس انزوا، یأس و ناامیدی هدایت را از بین نامههایی که در این دوران به حسن شهید نورایی دوست حقوقدان مقیم پاریسش نوشته هم میشود فهمید.
عقلای قم حتی جوانترها انجمن کردند و عقلهایشان را بر روی هم نهادند که تقاضای چند ماه مرخصی استعلاجی کنند تا بشود به عنوان بیماری صعبالعلاج علاوه بر گرفتن به قول خودش باشپرت، رفتن به قول خودش باشپرت بتواند ارز دولتی هم بگیرد. یکی از دوستان قدیم که پزشک بود مامور شد که بیماری علاجناپذیری پیدا کند که تشخیص آن چنان دشوار باشد که اعضای کمیسیون هم به آسانیها سردر نیاورد. و به این ترتیب او صادق هدایت بیماری پسیکوز مغزی یا اسمی شبیه به آن را پیدا کرد. کار سفر هدایت از خانه مرخصی استعلاجی که گذشت به خانه کمیسیون پزشکی رسید تا بعد که به خانه سوم و گرفتن ارز برسد بسیار دشوار بود. این هم با حربهی پسیکوز مغزی پیش رفت و گواهی صادر شد. و به هر زحمتی بود چندرغازی هم ارز به او فروختند.
تمام درزهای پنجرهها را خیلی با حوصله با پنبه گرفته است. صادقان اینجا و آنجای آپارتمان نشسته و پاکت پنبهها را کنار دستش گذاشته، همهی سوراخسنبهها را شناسایی کرده. پنبه را با آب دهان خیس کرده و لای درزها جایشان داده. او در کارش سلیقهای عجیبی به خرج داده بود. یک کار مهندسی، یعنی فنی و حسابشده انجام داده بود.
"جانم به لب رسیده. از ویزا بازی و این مسائل مضحک خسته شدهام. هر پانزده روز باید کفش و کلاه بکنم و با گردن کج بروم به پلیس که یک مهر کوفتی تو پاسپرتم بزنند. آن هم با چه خواری و بدبختی..." "شما که بیشتر اعضای سفارت ایران را میشناسید، نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند!" نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند ویزای طویلالمدت برایتان بگیرند؟ زکی، بچههای سفارت؟ ویزا گرفتن که کار مهمی است، زحمت دارد، اینها سادهترین کارها را هم پشت گوش میاندازند. جا و مکان ثابت نداشتم، به همه گفتم که کاغذهایم را به اسم فریدون هویدا به سفارت بفرستند. هم تلفن دارد، هم دفتر و هم ماشین. باید خودم صد دفعه تلفن بزنم، آیا باشد، آیا نباشد؟ بعد اتوبوس و مترو سوار بشوم. هن و هن زنان خودم را به سفارتخانه برسانم که کاغذ کوفتی را ازش بگیرم. آن اولها عدهایشان برایم تره خرد میکردند به خیال اینکه رزمآرا چون شوهر خواهرم هست آبی ازش گرم میشود. ولی از وقتی که رزمآرا را کشتند دیگر محلول میکردند. که رزمآرا را کشتهاند دیگر محل سگ هم به هم نمیگذارند.
در این نامه یأس و ناامیدی عمیق هدایت، آن هم در آغاز سال نو قابل توجه. «یا حق، دو سه ساعت دیگر، سال نو خواهد شد! البته نه برای من، برای دیگران! اگر هر کسی بگوید سال به سال دریغ از پارسال، من باید بگویم روز به روز دریغ از دیروز... حتی جای دریغ و تأسف هم باقی نمانده، احمقانهتر از آن است. بگذریم! به هر حال تبریکات ما را از دور بپذیرید و به رفقا ابلاغ کنید. این هم یکجور فرمول است. مردمان دنیا هم به همین فرمولها دلخوشند. دلخوشند.» موسیقی مضمون قالب نامههای این دورهی هدایت به شهید نورایی نقد جدی اوضاع مملکت و البته اعتراف به احوال پریشون خودش که همراه با طنزی بیرحمان است. تو این سالها برای هدایت دیگر اهمیتی ندارد که رفتارش مورد تأیید بقیه باشد یا نباشد. همانطور که در نامهای به شهید نورایی میگوید تصمیم گرفتهام همه را با خودم کارد و پنیر کنم.
به گفتهٔ غلام حسین ساعدی، این نامهها ارزشی برابر با آثار بزرگ هدایت دارد. حمایون کاتوزیان هم معتقد است که بعضی از این نامهها بهترین نمونههای نثر هدایت را نشان میدهد. روی هم رفته بعضی از بهترین و پختهترین نمونههای نثر هدایت همراه با طنز تلخ را در این نامهها میبینیم.
فرزانه پرسید: «چرا قتلآم کردید؟» هدایت پاسخ داد: «میخواهم هفتاد سال سیاه چیز ننویسم، مورد شور ببره، عقم میشینه که دست به قلم ببرم. به زبان این رجالهها چیز بنویسم. این رجالهها چیز بنویسم. یک مشت بیشرف، یک خط هم نباید بماند، تمومی ندارد.» او همچنین گفت: «اگر هم بخوانند نمیفهمند. پس برای کی بنویسم؟» و افزود: «یک مشت دزد غالتاق. اصلاً سرشان تو این حرفها نیست، نمیخوانند.»
انتخاب پاریس بدیهی بود، نه تنها به خاطر پاریس بودنش بلکه برای اینکه دوست هدایت شهید نورایی آنجا در سفارت ایران مقام مهمی داشت و او را به این سفر تشویق کرده بود.
بخشها ۳۸
دربارهٔ این اپیزود
در بخش پایانی، ماجرای زندگی و آثار صادق هدایت به دراماتیکترین نقطهی خودش میرسد و در اوج تمام میشود. در این بخش چهارم به روزهای پایان زندگی صادق هدایت و جزئیات مرگ او میرسیم و پس از آن، رد مرگ خودخواستهاش را در آثارش جستجو میکنیم.
_____________________
تهیهکننده، سردبیر و راوی:
پژوهشگر و نویسنده:
با سپاس از:
طراحی و اجرای تیزر:
طراحی لوگو و کاور:
_____________________
ایمیل چنین شد:
_____________________
منابع اصلی این روایت:
خودکشی صادق هدایت، اسماعیل جمشیدی، انتشارات علم
نامههای صادق هدایت، محمد بهارلو، نشر اوجا
مرد اثیری، حسن عطایی راد، نشر روزگار
آشنایی با صادق هدایت، مصطفی فرزانه، نشر مرکز
هدایت از افسانه تا واقعیت، محمدعلی همایون کاتوزیان، نشر مرکز
زندگی و آثار صادق هدایت، ابوالقاسم جنتی عطایی، انتشارات مجید
82 نامه به شهید نورایی، بهزاد نوئل شهید نورایی-ناصر پاکدامن، انتشارات علم
نابغه یا دیوانه، محمود طلوعی، انتشارات علم
ارزیابی آرا و آثار صادق هدایت، مریم دانایی برومند، نشر آروین
یاد صادق هدایت، علی دهباشی، نشر ثالث
بوف کور چگونه ساخته و پرداخته شد، حبیب احمدزاده، انتشارات سوره مهر
مستند «از خانه شماره 37»، کارگردانان: سام کلانتری و محسن شهرنازدار
_____________________
موسیقی:
Beauty Mark-Chad Lawson
Solveig Song-Edvard Grieg, Ophélie Gaillard
Humoresque-Antonín Dvořák, Fritz Kreisler
Reflections-Jess Gillam
Má Vlast, JB 1112 II. Die Moldau (Excerpt)
What Are You Asking Me-James Newton Howard
Joan Clayton-Abel Korzeniowski
Ham Avaz-Daal Band
Many Mothers-Junkie XL
Summer Overture-Clint Mansell
Sad Theme-LUDEN
Weapon. Ritual. Superstition.-Abel Korzeniowski
Exit, Run 44-Ezio Bosso
The Yellow House-Clint Mansell
Lambs Screaming-Howard Shore
Memory- Nick Cave & Warren Ellis
Finish It (feat. Kronos Quartet)-Clint Mansell
Death Is a Disease-Clint Mansell
Together We Will Live Forever-Clint Mansell
Lux Aeterna-Clint Mansell
Forgotten Worlds-Lorenzo Ferrara
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.