
سیزدهم: قدم به دنیای سایهها؛ زندگی و آثار صادق هدایت (بخش اول)
دانستنیهای این اپیزود ۷
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
چیزی که شنیدید بخشی از داستان زندهبگور اثر صادق هدایت بود. نویسندهٔ مشهوری که اسمش همیشه با ماجرای مرگش گره خورده. اما واقعاً صادق هدایت چه کسی بود؟ چه تأثیری بر ادبیات و خصوصاً ادبیات فارسی گذاشت؟ و از همه مهمتر، سیر تحول فکری هدایت چطور بود؟ قرار است تو این شماره از چنین شد به داستان زندگی پر رمز و راز صادق هدایت و البته آثارش بپردازیم. دربارهٔ هدایت پژوهشهای خیلی زیادی در قالبهای مختلف انجام شده، اما ما تو این شماره، از منابع زیادی استفاده کردیم و سعی کردیم برای بررسی هر بخش از زندگی و آثار هدایت، از اسناد دست اول کمک بگیریم. مثل همیشه نامهها برای ما اهمیت زیادی داشتند. نامههای زیادی از هدایت و دوستانش را یکییکی و خط به خط خواندیم که در این روایت کمک بزرگی به ما کردند. همین طور روایتهای افراد نزدیک به او و اسناد مهم دیگر. سعی کردیم که جنبههای تاریک و مرموز زندگی و آثار هدایت را کمی روشن کنیم تا هم برای کسانی که با هدایت آشنایی قبلی دارند جذاب باشد و هم به کسانی که چیز زیادی دربارهاش نمیدانند نگاه جامعی از بالا به زندگی و آثارش بدهیم.
یک روز مادرم بدون آنکه بداند چه میکند با صدای بلند به آشپز دستور میداد که آب گوشت را گرفته و برگشت. که آب گوشت را گرفته بود و با غذای صادق خان قاطی کرده بود، آنقدر چاشنی به آن بزند که مزهی گوشت از بین برود. بیخبر از اینکه صادق به طور غیرمنتظره کنار راهرو ایستاده و دارد همهی این توصیهها را میشنود. این ماجرا چنان صادق را ناراحت و متاثر و عصبانی نمود که او بلافاصله قهر کرد و تا مدتها در خانه غذا نخورد.
سال اول دبیرستان صادق دچار چشم درد شدیدی شد و از دو نفر از دوستانش خسرو و منوچهر هدایت عقب ماند و به دارالفنون برنگشت. در عوض مدرسهی سنلویی را انتخاب کرد تا زبان فرانسه یاد بگیرد. سال سوم سنلویی بود که زبان فرانسویاش به طور چشمگیری پیشرفت کرد و باب مکاتبه را با کتابخانههای مهم پاریس باز کرد. ماهی دو سه جلد کتاب مربوط به جادوگری، کیمیاگری، جفر، کفبینی و پیشگویی با هزینههای گزاف تهیه میکرد و با وجود مخالفت خانواده زیرکانه به کار خودش ادامه میداد.
هدایت هجده ساله هم به این فکر میکرد که باید افکاری نوع ارائه کند تا بین همسنفهای خودش ممتاز شود و این موقعیت خوبی بود. پس شروع کرد به نظم دادن و تدوین یادداشتهای کتاب فواید گیاهخواری و بعد از پایان کار، آن را به موسسهٔ خاور برد و منتظر چاپ شد. هدایت خیلی دوست داشت کتابش زودتر چاپ شود تا روی رفیقش را کم کنند.
در نامههای بعدی که به تغییر عضوی نوشته با صراحت گفته گمان میکنم عاقلانه این باشد که دمم را روی کولم گذاشته برگردم. یا میگوید کاری از دستم ساخته نیست، راستش خسته شدم. ظاهراً اوضاع رفته رفته برای صادق بدتر از پیش میشد. هرچند که نفوذ خانوادهی هدایت در تهران نتیجه داد و با متقاعد کردن مقامات در اردیبهشت سال 1608، اجازهنامهی تغییر رشتهاش از مهندسی معماری به ادبیات فرانسه در چارچوب دورهی تربیت معلم صادر شد. اما ظاهراً این تغییر رشته هم چندان کارساز نبود.
او اصولاً از ریاضی خوشش نمیآمد حتی تنفر هم داشت ولی ماها معتقد بودیم حالا که او شروع کرده باید هر طوری هست ادامه بدهد و حالا که به اروپا آمده باید کارهای بشود و تیتری بگیرد و به تهران مراجعت بکند. ما چه میدانستیم که او اصولاً از روز اول رغبتی به تحصیل در رشتهٔ مهندسی نداشت و همهٔ اینها را بهانه کرده بود که به فرانسه برسد و دست و بالش را در کتابخانهها بند بکند و کار خودش را کاری که دوست داشت ادامه بدهد؟
اگر مرگ نبود، همه آرزویش را میکردند. فریادهای ناامیدی به آسمان بلند میشد، به طبیعت نفرین میفرستادند. اگر زندگانی سپری نمیشد، چقدر تلخ و ترسناک بود؟ هنگامی که آزمایش سخت و دشوار زندگانی، چراغهای فریبندهٔ جوانی را خاموش کرده، سرچشمهٔ مهربانی خشک شده، سردی، تاریکی و زشتی گریبانگیر میگردد، اوست که چاره میبخشد، اوست که اندام خمیده، سیمای پرچین، تن رنجور را در خوابگاه آسایش مینهد. "ای مرگ، تو از غم و اندوه زندگانی کاسته، بار سنگین آن را از دوش برمیداری، سیهروز تیر بخت سرگردان را سر و سامان میدهی!" تو نوشداروی ما تمردگی و ناامیدی میباشی، دیدهٔ سرشکبار را خشک میگردانی، تو مانند مادر مهربانی هستی که بچهٔ خود را پس از یک روز توفانی در آغوش کشیده نوازش میکند و میخواباند، تو زندگانی تلخ نیستی، زندگانی درنده نیستی که آدمیان را به سوی گمراهی کشانیده و در گرداب سهمناک پرتاب میکند. تو هستی که بدون پروری، فرومایگی، خودپسندی، چشمتنگی و آز آدمیزاده خندیده، پرده به روی کارهای ناشایستهٔ او میکشی. کیست که شراب شرنگآگین تو را نچشد؟ انسان چهرهٔ تو را ترسناک کرده و از تو گریزان است، فرشتهٔ تابناک را اهریمن خشمناک پنداشته، چرا از تو بیمهراس دارد، چرا به تو نارو میزند؟ تو پرتو درخشانی، اما تاریکیات میپندارد. تو سروش فرخندهٔ شادمانی هستی، اما در آستانهٔ تو شیون میکشند. تو فرستادهٔ سوگواری نیستی، تو درمان دلهای پژمرده میباشی، تو دریچهٔ امید بر روی ناامیدان باز میکنی، تو از کاروان خسته و درماندهٔ زندگانی مهماننوازی کرده آنها را از رنج راه و خستگی میرهانی، تو سزاوار ستایش هستی، تو زندگانی جاویدان داری.
بخشها ۲۳
دربارهٔ این اپیزود
در این شماره منابع بسیاری را دربارهی صادق هدایت بررسی کردیم و نامههای زیادی را از
او خواندیم که نتیجهاش این شمارهی مفصل است که در چهار بخش آن را خواهید شنید.
سعی کردهایم نگاهی از بالا به زندگی و آثار او بیندازیم. اگر قبلاً
هدایت را میشناسید و دربارهاش خواندهاید و شنیدهاید، شاید این شماره حرفهای
تازهای برایتان داشته باشد و اگر او را چندان نمیشناسید، در این شماره با معرفی مفصلی
از هدایت مواجه خواهید شد.
_____________________
تهیهکننده، سردبیر و راوی:
پژوهشگر و نویسنده:
با سپاس از:
طراحی و اجرای تیزر:
طراحی لوگو و کاور:
_____________________
_____________________
ایمیل چنین شد:
_____________________
منابع اصلی این روایت:
خودکشی صادق هدایت، اسماعیل جمشیدی، انتشارات علم
نامههای صادق هدایت، محمد بهارلو، نشر اوجا
مرد اثیری، حسن عطایی راد، نشر روزگار
آشنایی با صادق هدایت، مصطفی فرزانه، نشر مرکز
هدایت از افسانه تا واقعیت، محمدعلی همایون کاتوزیان، نشر مرکز
زندگی و آثار صادق هدایت، ابوالقاسم جنتی عطایی، انتشارات مجید
82 نامه به شهید نورایی، بهزاد نوئل شهید نورایی-ناصر پاکدامن، انتشارات علم
نابغه یا دیوانه، محمود طلوعی، انتشارات علم
ارزیابی آرا و آثار صادق هدایت، مریم دانایی برومند، نشر آروین
یاد صادق هدایت، علی دهباشی، نشر ثالث
بوف کور چگونه ساخته و پرداخته شد، حبیب احمدزاده، انتشارات سوره مهر
مستند «از خانه شماره 37»، کارگردانان: سام کلانتری و محسن شهرنازدار
_____________________
موسیقی:
Dance For Me Wallis-Abel Korzeniowski
Charms-Abel Korzeniowski
Be True-Abel Korzeniowski
Flatey-Gabríel Ólafs
Gizeh-Oskar Schuster
Table For Two-Abel Korzeniowski
Waltz in Em (LIVE at The Caves)-Norman Mackay
Ulysses' Gaze 1. Ulysses' Theme-Eleni Karaindrou & Kim
Kashkashian
Daydreams-Abel Korzeniowski
Gloomy Sunday-Original Piano Version (Rezső Seress)
Gloomy Sunday-Heather Nova
The Imitation Game-Alexandre Desplat
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.