نخستین خط راهآهن ایران کجا و با چه هدفی ساخته شد و چرا با راهآهن ژاپن فرق داشت؟
پاسخ
در ایران نخستین خط آهن در سال 1888 بین تهران و ری احداث شد که شاید بتوانیم بگوییم بیشتر برای استفادهی شخصی شاه و بازدید از حرم عبدالعظیم بود که آن هم به دست مهندسان بلژیکی ساخته شد. البته که نباید بیانصافی بکنیم و شاید باید همین را مقدمهای در نظر بگیریم برای توسعهی راهآهن ایران در سالهای آینده. در چنین شرایطی حتی آگاهی نخبگان از پیشرفتهای جهانی هم نمیتوانست تغییرات اساسی ایجاد کند، چرا که ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور باید مسیر طولانی را طی میکرد تا آمادهی تغییر بشود. از طرف دیگر موقعیت جغرافیایی ژاپن به عنوان یک کشور جزیرهای، بهش امکان داد تا با کنترل بیشتری وارد تعامل با قدرتهای جهانی بشود، در حالی که ایران در مرکز رقابتهای استعماری قرار داشت و ناگزیر تحت فشار مداوم خارجی بود. اروپا هم به واسطهی رقابت دولتشهرها و بعد ملتهای مستقل همیشه محرکی برای نوآوریهای اقتصادی و نظامی داشت. در مقابل ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص و ضعف ساختار سیاسی و اجتماعی، عملاً در وضعیت موجود منجمد شده بود. نتیجه آن شد که ژاپن با پذیرش آگاهانه و گزینشی دستاوردهای غرب، در مدت کوتاهی به یک قدرت صنعتی تبدیل شد، در حالی که سهم ایران از تمدنی که غرب به دنیا نشان میداد، با وجود سفرهای متعدد شاهان و نخبگان ایرانی به اروپا، ناچیز بود. شاید مهمترین دستاورد این سفرها برای ایران، شکلگیری طبقهای از روشنفکران بود که بعدها در نهضت مشروطه نقشآفرینی میکردند.