
نوزدهم: باید دید و رشک برد؛ اولین مواجههی ایرانیان با اروپا (بخش چهارم)
دانستنیهای این اپیزود ۵
روی زمانِ هر دانستنی بزن تا از همان لحظه گوش بدهی.
مظفرالدینشاه قاجار در طول سلطنتش سه بار به اروپا سفر کرد که هر کدام ترکیبی از انگیزههای شخصی، درمانی و سیاسی داشت. سفر اول با هدف استفاده از آبهای معدنی اروپا برای درمان بیماری نقرس و درد مفاصل او انجام شد، اما برای شاه گشت و گذار هم داشت. سفر دوم و سوم هم عمدتاً با همین انگیزهها و برای فرار از بحرانهای داخلی، مثل قحطی و اعتراضات مردمی، صورت گرفت. این سفرها با وامهای سنگین از روسیه و انگلیس تامین میشد. از نظر سیاسی این سفرها قرار بود روابط ایران با قدرتهای اروپایی را بهبود بدهد، اما در عمل به افزایش وابستگی کشور منجر شد. مظفرالدینشاه اگرچه با نظامهای پارلمانی اروپا آشنا شد، اما بیشتر تحت تاثیر تجملات غرب قرار گرفت تا مفاهیم مدرنیته، و اینجا جای سوال پیش میآید که امضای فرمان مشروطه آیا صرفاً به دلیل فشارهای داخلی بود یا چیزهایی که در غرب دیده بود هم در تصمیمش تاثیر داشت. هزینههای سرسامآور این سفرها که یک بخشش از محل مالیات مردم پرداخت میشد، خزانه را خالی کرد و یکی از عوامل اصلی نارضایتیهایی بود که به انقلاب مشروطه منجر شد. مظفرالدینشاه یک سال بعد از آخرین سفرش به اروپا، فرمان مشروطه را در هزار و دویست و هشتاد و پنج خورشیدی امضا کرد.
به ابتدای آبادی شهر پاریس که رسیدیم، از دور عمارات مرتفع با شکوه زیادی دیده شد، که علامت عظمت شهر بود. در و دیوار متن و حواشی معبر ما مملو از جمعیت تماشایی بود. اما شهر پاریس الحق بسیار شهر مزین قشنگی است. عمارات غالباً شش و هفت الی هشت مرتبه است و جلو عمارت از پایین تا بالا همه با سنگ تراش ساخته شده، رنگ سنگها خاکستری مایل به سفیدی است و در سردرها و ستونها و بالای عمارت، حجاریهای خوب از اشکال انسان و حیوان و گل و بوته به وضعهای خوب و خوش نمودهاند. زمین کوچه و خیابان بر سه قسمت است: وسط خیابان که کالسکهرو است، زمین را با تخته فرش کرده و روی آن را قیراندود نمودند که هم سخت و هم ملایم است که صدای کالسکه اذیت نمیکند و به راحت میرود. دو طرف کوچه هم پیادهرو است با سنگهای تراشیدهی خیلی صاف فرش نمودند که در نهایت خوشی و راحت مردم عبور و مرور مینمایند و فاصلهی مابین خیابان وسط و راهروهای طرفین را از دو جانب درختهای چنار سایهافکن کاشتهاند که در دو چیز با جنس چنارهای ایران قدری فرق دارد. یکی شاخهی این چنارها سیاهرنگ و دیگر برگش از برگ چنارهای ایران کوچکتر است و در فاصلهی مابین اشجار، چراغهای گاز و الکتریک نصب نمودهاند که شبها روشن میشود. در مرتبهی اول عمارات که مساوی سطح کوچه و خیابان است تماماً دکاکین و مخزن است یا قهوهخانه یا رستوران یا هتل که درها و پنجرههای آن به خیابان باز میشود و آینههای بیجیوهی یکپارچهی خیلی بزرگ گذاردهاند طوری که از داخل خارج را و از خارج داخل را در نهایت خوبی میتوان دید، چیزهایی که امروز در ایران هم خیلی معمولند، وضع خیابان و پیادهرو و درختکاری و این شیشههای مغازهها. منتها هر دکان یا هتلی که نخواهند از بیرون دیده شود، از داخل تور سفیدی، چنانکه در ایران هم تازه رسم شده است، روی شیشهها میآویزند که از داخل خارج را میبینند اما از خارج داخل دیده نمیشود. مرتبه بالا هم منازل و مساکن مردم است که یا ملکی یا کرایهای است ولی غالباً اجاره میشود و از هر اتاقی یکیدو در به کوچه است. وضع عمارت فرنگستان برخلاف ایران است، فضای هر خانه و عمارت منحصر به کوچه و خیابان است.
علیخان ظهیرالدوله از رجال سرشناس دورهی قاجار است که در سالهای مختلف، سمتهای مختلفی هم داشت. او داماد ناصرالدین شاه و شوهر خواهر مظفرالدین شاه بود. ظهیرالدوله علاوه بر سمتهای سیاسی و درباری که داشت به خاطر عقاید صوفیگری و فعالیتهایش در این زمینه هم معروف بود و گورستان ظهیرالدوله که الان در تجریش تهران است و بسیاری از نامداران در آن دفن شدهاند به نام علیخان ظهیرالدوله نامگذاری شده. ظهیرالدوله به عنوان یکی از اعضای هیئت همراه مظفرالدین شاه به فرنگ رفت که اگر اشتباه نکنم در آن زمان وزیر تشریفات بود. ظهیرالدوله توصیف جالبی درباره آسانسور دارد و از دیدنش حیرت کرده. خود آن پیشخدمت هم که جلو ما بود آمد توی اتاق در را بست. اطراف این اتاق شیشه است و فواصلش ستونهای چوبی و سقفش هم شیشه. من از بس بین راه، چراغ برق که تمام شهر را مثل روز کرده بود و دکانهای مزین پر اسباب که عوض تخته جلو آن دکانها، آینههای هفت زر، هشت زر طول در پنج زر عرض، در شش زر پاک صاف مصفا یکپارچه و خیابانهای با تخت فرش شده و مردم زیاد دیده بودم مبهوت شده، فراموش کرده بودم که بپرسم در اتاق به این کوچکی چرا باید نشست؟ به محض آنکه روی آن نیمکت نشستیم و آن پیشخدمت آمد تو و درب را محکم بست، به یک پستانکی که مثل زنگ اخبار به دیوار آن اتاق بود دست گذارده فشرد. من احساس کردم که ثقل بدنم در کار است، سبک میشود و مثل آنکه اثر جاذبه از نقطهی جاذبهی کره گرفته شده باشد و سنگینی تمام اجساد مبدل به سبکی شده باشد. خیلی خیلی حالت تماشایی قشنگی است، اگرچه چیزی نمیگفتم. شازدهفر حالت بهت مرا ملتفت شده گفت چون این هتل هفت مرتبه است و برای شما در مرتبهی پنجم منزل گرفتهایم و با پله پیمودن این راه خیلی زحمت دارد و اینکه در آن نشستهایم آسانسور است. این یک کلمه که تمام شد من دیدم سنگینی جسم من به جای خود آمد. معلوم شد آسانسور ایستاد. پیشخدمت زود درب را باز کرده بیرون جست. ما هم بیرون رفتیم.
در حالی که اروپا با انقلاب صنعتی به سرعت در حال دگرگونی بود و ژاپن با برنامهریزی و اصلاحات در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت آسیایی قرار گرفت، ایران دورهی قاجار در فضایی از سنتگرایی، ساختار سیاسی متزلزل و فشارهای خارجی گرفتار مانده بود. در اروپا انقلاب صنعتی حاصل چندین قرن تحولات فکری، علمی و اقتصادی بود. از رنسانس و عصر روشنگری گرفته تا ثروتهای حاصل از مستعمرات، همگی بستر این تحول را فراهم کردند. اختراع ماشین بخار توسط جیمز وات در سال هزار و هفتصد و شصت و نه میلادی نقطهی عطفی شد که مسیر اقتصاد و صنعت اروپا را دگرگون کرد. تا نیمهی قرن نوزدهم، اروپا در زمینهی راهآهن، صنعت و فناوری پیشرفتهای بسیار مهمی کرده بود. در سال 1850 فقط در بریتانیا بیش از ده هزار کیلومتر راهآهن ساخته شده بود و شهرهای اروپایی یکی پس از دیگری به نور چراغهای گازی و بعد برقی روشن میشدند. ژاپن هم بعد از پایان دورهی توکوگاوا و آغاز اصلاحات میجی در 1868 تحولی بزرگ را تجربه کرد. ژاپنیها با درک ضرورت تغییر نظام فئودالی را در سال هزار و هشتصد و هفتاد و یک لغو کردند، آموزش اجباری را برقرار کردند و با اعزام هزاران دانشجو به غرب، دانش و فناوری روز را به کشورشان آوردند. در نتیجه در کمتر از نیم قرن، ژاپن به کشوری صنعتی و مدرن تبدیل شد. در بعد ژئوپلیتیک، ایران به زمین رقابت دو قدرت بزرگ آن دوران، روسیه و بریتانیا تبدیل شده بود. این رقابت ایران را به منطقه نفوذ این دو کشور تبدیل کرد. قراردادهای نابرابری مثل عهدنامه گلستان و ترکمانچای نه تنها بخشهای مهمی از خاک ایران را جدا کرد، بلکه شرایطی تحمیل شد که استقلال اقتصادی و سیاسی ایران را به شدت محدود میکرد.
در ایران نخستین خط آهن در سال 1888 بین تهران و ری احداث شد که شاید بتوانیم بگوییم بیشتر برای استفادهی شخصی شاه و بازدید از حرم عبدالعظیم بود که آن هم به دست مهندسان بلژیکی ساخته شد. البته که نباید بیانصافی بکنیم و شاید باید همین را مقدمهای در نظر بگیریم برای توسعهی راهآهن ایران در سالهای آینده. در چنین شرایطی حتی آگاهی نخبگان از پیشرفتهای جهانی هم نمیتوانست تغییرات اساسی ایجاد کند، چرا که ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور باید مسیر طولانی را طی میکرد تا آمادهی تغییر بشود. از طرف دیگر موقعیت جغرافیایی ژاپن به عنوان یک کشور جزیرهای، بهش امکان داد تا با کنترل بیشتری وارد تعامل با قدرتهای جهانی بشود، در حالی که ایران در مرکز رقابتهای استعماری قرار داشت و ناگزیر تحت فشار مداوم خارجی بود. اروپا هم به واسطهی رقابت دولتشهرها و بعد ملتهای مستقل همیشه محرکی برای نوآوریهای اقتصادی و نظامی داشت. در مقابل ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص و ضعف ساختار سیاسی و اجتماعی، عملاً در وضعیت موجود منجمد شده بود. نتیجه آن شد که ژاپن با پذیرش آگاهانه و گزینشی دستاوردهای غرب، در مدت کوتاهی به یک قدرت صنعتی تبدیل شد، در حالی که سهم ایران از تمدنی که غرب به دنیا نشان میداد، با وجود سفرهای متعدد شاهان و نخبگان ایرانی به اروپا، ناچیز بود. شاید مهمترین دستاورد این سفرها برای ایران، شکلگیری طبقهای از روشنفکران بود که بعدها در نهضت مشروطه نقشآفرینی میکردند.
بخشها ۲۷
دربارهٔ این اپیزود
در بخش چهارم سراغ سفرنامههایی میرویم که هم رنگوبوی دربار دارند و هم بازتابی از اروپا در نگاه شاه و رجال قاجار.
مظفرالدینشاه قاجار با هیئتی پرزرقوبرق راهی فرنگ میشود؛ شیفتهی سالنهای اپرا، سینما و جادوی فناوری تازهای به نام سینماتوگراف.
در کنارش علیخان ظهیرالدوله که او هم به همراه مظفرالدین شاه به سفر رفته، از زاویهی دیگری به اروپا نگاه میکند. از برج ایفل که آن را به دستهای تشبیه میکند که میشود با آن شهر پاریس را بلند کرد، تا انزجارش از ارتباط آزاد و راحت زن و مرد.
سرانجام میرزا نصراللهخان ناصرالسلطنه، با نگاهی دقیق و سیاسی همهچیز را ثبت میکندشاید هیچکس به اندازهی او به مقایسهی اوضاع سیاسی و اجتماعی و پیشرفتهای اروپا و ایران نمیپردازد و به اندازهی او برای وضع ایران افسوس نمیخورد.
سه نگاه متفاوت که وقتی کنار هم قرار میگیرند، تصویری چندلایه از اروپا و مواجههی ایرانیان با جهان مدرن میسازند.
_____________________
تهیهکننده، سردبیر و راوی:
پژوهشگر و نویسنده:
طراحی لوگو و کاور:
با سپاس از:
_____________________
در کانال یوتیوب، ویدیوهایی متفاوت از پادکست اما مرتبط با موضوعات مورد علاقهی چنین شد خواهید دید.
_____________________
_____________________
منابع اصلی این روایت:
روزنامهی خاطرات ناصرالدین شاه قاجار (از شوال ۱۲۸۸ تا ذیحجهی ۱۲۹۰ ق. به انضمام سفرنامهی اول فرنگ)، به کوشش مجید عبدامین، انتشارات بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن
پاریس از دور نمایان شد؛ پاریس به روایت مسافران دورهی قاجار، به کوشش علیاکبر شیروانی، نشر اطراف
آسمان لندن زیاده میبارد؛ لندن به روایت مسافران دورهی قاجار، به کوشش علیاکبر شیروانی، نشر اطراف
سفرنامهی ابراهیم صحافباشی تهرانی، به اهتمام محمد مشیری، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران
سفرنامهی ناصری، ناصرالسلطنه میرزا نصرالله طباطبائی دیبا، تحقیق و تصحیح رسول جعفریان، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی
سفرنامهی حاج سیاح، به کوشش علی دهباشی، انتشارات سخن
_____________________
Musics:
Moldovenyaska Moldavian Dance - Samovar Russian Folk Music Ensemble
The Blue Danube Op. 314 - André Rieu
Out of Africa - John Barry
The Flight Of The Bumble Bee - Nikolai Rimsky-Korsakov
Symphony No. 25 in G Minor K. 183 I. Allegro con brio - Wolfgang Amadeus Mozart
Carnival of the Animals, Aquarium - Camille Saint-Saëns
Flight from the City - Jóhann Jóhannsson
What I've Done (Instrumental) - Linkin Park
Hosted on Acast. See acast.com/privacy for more information.