دانستنیهای «امیرکبیر»
سالار تو خراسان شورش کرده بود و سپاهی که از جانب دولت به خراسان رفته بود، با مرگ محمدشاه ناامید و ناتوان و شکستخورده عقبنشینی کرده بود و سالار توانسته بود سراسر خراسان را تسخیر کند. با روی کار آمدن امیر اولین کاری که کرد این بود که تمرکزش را گذاشت روی فتنهی سالار و یک سپاه مجهزی را روانهی خراسان کرد و حسابی هم از تهران ازشان حمایت کرد. سپاه دولت مشهد را محاصره کرد ولی به علت مقابله جانانهی سالار و پسرانش محاصره سیزده ماه طول کشید ولی در نهایت مقاومت شکسته شد و سپاه دولت وارد مشهد شد. قبل از ورود نظامیها به شهر، امیر دستور داده بود که بعد از شکستن مقاومت مشهد، در صورتی که سپاهیها وارد شهر شدند، به هیچ کس نباید آسیبی برسد و هیچ کس حق ندارد شهر را غارت کند. با توجه به دستور امیر، ترس و وحشتی که سپاهیها در صورت تخلف از دستور امیر داشتند، آنها چنان با انضباط و احتیاط رفتار کردند که خود مردم شهر هم توقع نداشتند. مردم فکر میکردند، بعد از این همه مقاومت، وقتی سپاه بیاید داخل شهر، آنها همه جا را غارت میکنند، ولی دستور امیر چیز دیگری بود و سپاه هم مطیع فرمان امیر بود.
میرزا ملکم خان در سال هزار و دویست و چهل و نه قمری در جلفای اصفهان به دنیا آمد، یعنی حدوداً اواخر سلطنت فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار. پدرش او را در ده سالگی برای تحصیل به پاریس فرستاد. دورههای ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس ارامنه در فرانسه گذروند و بعد هم به مدرسهی پلیتکنیک پاریس رفت. میرزا تقیخان امیرنظام یا همون امیرکبیر چون با میرزا یعقوب آشنایی و رابطهی خوبی داشت وادارش کرد تا ملکمخان را تشویق به تحصیل در رشتهی علوم سیاسی کند. نتیجهی این تشویقها، فارغالتحصیلی میرزا ملکمخان در علوم سیاسی، حکمت طبیعی و مهندسی شد. در اواخر سال هزار و دویست و شصت و هفت قمری، یعنی در اوایل حکومت ناصرالدین شاه بود که میرزا ملکمخان به ایران برگشت و در مدرسهی دارالفنون به کار مترجمی و همینطور تدریس جغرافیا، علوم مقدماتی، هندسه و حساب مشغول شد. در کنار تدریس در دارالفنون، مقدمات ایجاد تلگراف بین مدرسه و ارگ سلطنتی را هم فراهم کرد که به عنوان اولین واردکنندهی دستگاه تلگراف از اروپا به ایران هم شناخته شد.
اقامت هفت ماه ناصرالدین در تبریز اولین تجربهاش در حکومتداری بود. به دور از مادر و به دور از خویشاوندان دربار تهران برای اولین بار ناصرالدین تا اندازهٔ زیادی در تصمیمگیریها استقلال داشت. در این دوران او با مسائل و مشکلات از نزدیک آشنا شد و با مشکلاتی مثل بحران مالی و کشمکش با دولت مرکزی و نارضایتی عمومی و اختلافات مذهبی قشنگ دست و پنجه نرم کرد و خودش را گرم کرد برای پادشاهی ایران. منتها بزرگترین شانسی که ناصرالدین داشت این بود که در کنارش مردی بود که همهجوره هوایش را داشت، مثل کوه پشت سرش بود و هر مشکلی را میتوانست با درایت و شجاعت و حتی بعضی اوقات با خشونت حل کند. کسی که برای ناصرالدین هم حکم معلم را داشت هم حکم پدر را. کسی که هر مسئولیتی که بهش واگذار میشد را به نحو احسن و با دلسوزی انجام میداد. همانطور که احتمالاً حدس زدید این شخص کسی نیست جز امیر تاریخ ایران، میرزاتقیخان فراهانی ملقب به امیرکبیر.
عباس میرزا پسر کوچکتر محمدشاه قاجار بود، محمدشاه، پدر ناصرالدینشاه، هرچقدر که به ناصرالدین محل نمیگذاشت، به جایش عباس میرزا را مورد توجه و مهر خودش قرار میداد و همین موضوع از همان اول، حساسیتهای ناصرالدینشاه را روی برادر ناتنیاش عباس میرزا بیشتر کرد. در دوران صدارت امیرکبیر، ناصرالدینشاه برای اینکه عباس میرزا و مادرش را از پایتخت دور کند و یک جورایی تبعیدشان کند، تصمیم گرفت عباس میرزا را بکند والی قم. انتصابی که در واقع حکم تبعید را داشت. امیرکبیر که دلش با حال عباس میرزا و مادرش میسوخت و میدانست آنان اهل توطئه و شورش نیستند با این تصمیم مخالفت کرد و فرمان شاه را اجابت نکرد. ناصرالدینشاه وقتی فهمید که امیرکبیر با فرمانش مخالفت کرده عصبانی شد و اصرار کرد که این اتفاق بد بیفتد و آخر سر هم افتاد. عجیب است که امیرکبیر با همهٔ تسلطی که به خلق و خوی ناصرالدینشاه داشت، حساسیت او را نسبت به برادر ناتنیاش درست درک نکرده بود. آن هم در موقعیتی که پسر ناصرالدینشاه که قاعدتاً باید ولیعهدش میشد، در همان دوران کودکی از دنیا رفته بود و مسئلهٔ جانشینی و ولیعهدی باز هم کلی حرف و حدیث پشتش بود. پسر شاه مرده بود و عباس میرزا برادر ناصرالدینشاه میتوانست گزینهای ولیعهدی باشد و طرفداری امیرکبیر از عباس میرزا که مورد غضب شاه بود، اوضاع را خرابتر کرد. شاه میترسید که نکند امیرکبیر به کمک سفرای خارجی بخواهد برادر ناتنیاش را ولیعهد کند ولی بعد هم یک بلایی سرش بیاورند و ولیعهد را بکنند پادشاه ایران.