دانستنیهای «لندن»
ساعت شش رفتم به تماشاخانهی مادام توسو. اینجا صورت سلاطین و مردمان معروف را خواه به نیکنامی، خواه به بدنامی، از موم درست کرده با همان لباس و نشانی که در زمان حیات برداشتند به ترتیب ایستاده یا نشسته با حرکات مختلف هر یک را به وضع خاصی قرار دادهاند، مثلاً شخص دیگری را مخاطب ساخته حرف میزند. به قدری مجسم است که با صورت اصلی نمیتوان تمیز داد. صورت دختری را از موم ساخته نفس میکشد مثل اینکه فیالواقع انسان حقیقی خوابیده و نفس میکشد. جای دیگر شخصی از موم بود گاهگاهی سرش را به طرف راست و چپ میگرداند. پلیسی از موم ساخته ایستاده کرده بودند. یکی از تماشاچیان گمان کرد پلیس حقیقی است. از وی پرسید چه وقت موزیک میزنند؟ دید جوابی نیامد، خجل شد! دختری شربتفروش جلو میز ایستاده بود. یکی از همراهان جلو رفته گفت این را چقدر خوب ساختند؟ دختر بنا کرد به خندیدن! اگر آدم حقیقی بیحس و حرکت در میان آدمهای مومی بنشانند مشکل میدانم کسی بتواند تمیز بدهد! بالای سر دختری که نفس عمیق میکشید، حبابی نهاده بودند. زیر حباب دستخط مبارک اعلی حضرت اقدس همایون، ناصرالدین شاه، سلطان ایران دیده شد. پهلوی آن انجیلی نهاده بودند.
در اوایل دههی هزار و نهصد و چهل، نیروهای آلمانی در جنگ جهانی دوم در وضعیت بدی قرار داشتند. ارتشهای شوروی، انگلیس و فرانسا از جهتهای مختلف مشغول نزدیک شدن به آنها بودند و آمریکا با ورودش به جنگ کفهی ترازور به نفع متفقین تغییر داده بود. متفقین همه در انتظار نابودی نیروهای نازی بودند و برای پیروزی لحظهشماری میکردند تا اینکه هیتلر برگ برندهی خودش را رو کرد، چیزی که هیچ کشوری، هیچ ارتشی و هیچ فرماندهای انتظار اون را نداشت. موشک ویتو که از کلمه وینجنس یا انتقام نام خودش را گرفته بود، اولین موشک بالستیک در جهان بود و با سرعتی چهار برابر سرعت صوت حرکت میکرد. یعنی که موشک از صداش زودتر با هدف برخورد میکند و هیچ کس نمیتواند سریعتر متوجه اومدنش بشود. هیتلر از این موشک برای انتقام از لندن استفاده میکند و خیلی زود، شهر و مناطق اطراف اون را به خرابه تبدیل میکند. موشک ویتو یک بار دیگر ترس را در دل نیروهای متفقین میکارد و اونها را نسبت به نتیجهی قطعی جنگ به شک میاندازد.
دلیل اصلی رفتنش به انگلستان، بیشتر یاد گرفتن زبان انگلیسی بود. از بعضی از اشاراتی که در دستنوشتههایش وجود دارد، خیلی از فضای لندن راضی نبوده. آن چیزی که انگلستان همیشه کم داشت آفتاب بود. زمستانهای آنجا به شدت سخت بود و سرما و مه همیشه تمام شهر را میپوشید. به قول خودش انگار اینطور بود که وقتی در خیابان راه میروی، انگار همیشه یک نفر گلوی آدم را گرفته و فشار میدهد. طبق آن دستنوشتهها، او هیچ وقت نتوانست با آب و هوای انگلستان کنار بیاید.
مشکل اصلی نورمن آیرونساید این بود که لندن را در جریان اتفاقات نداشتند و مخصوصاً نورمن میدانست که اگر چیزی از این جریان به رئیسش آقای کرزن وزیر امور خارجه بریزد، کرزن به هیچ عنوان موافقت نمیکند. کرزن از دست کارهای نورمن بدجور شاکی بود. همین شد که نورمن آیرونساید تا لحظات آخر هیچ اطلاعاتی را از تحولات مربوط به کودتا به لندن مخابره نکرد.
یک انگلیسی که تازه به ایران آمده بود، نقش فردیاش در تحولات منجر به کودتا اتفاقاً خیلی بود؛ کسی که نه به وزارت خارجه در لندن تعلق داشت و نه به سفارت انگلیس در تهران، بلکه به جایی تعلق داشت که تا آن زمان نقشی در سیاست ایران نداشت. ایشان کی بود و چهکاره بود؟ فرمانده جدید قوای نظامی بریتانیا در ایران، سرهنگ ادموند آیرونساید. آیرونساید در اواسط مهرماه سال 1300 لندن را به سمت ایران ترک کرد و اتفاقاً پنج ماه بعد هم ماموریتش را با موفقیت تمام کرد و قبایل انگلستان را بدون تلفات منتقل کرد به عراق که از آنجا بتوانند راحت برگردند و خودش برای همیشه ایران را ترک کرد. منتها در همین مدت کوتاه پنج-شش ماهی که آیرونساید در ایران بود، ایشان سیاست و خطمشی را دنبال کرد که مغایر با سیاستهای کابینه انگلستان بود.
کودتا اصلاً شبیه به خیلی از کودتاهای دیگر یک برنامهریزی دقیق و پیچیده نبود. اینطوری نبود که کودتا را از لندن طرحی کرده باشند و از لندن آدمهایی را مشخص کرده باشند که این کودتا را در ایران اجرا کنند. چیزی شبیه به کودتای 1332 و نقشه و برنامهای که آمریکاییها برای سقوط دولت مصدق داشتند به هیچ عنوان در کودتای 1299 و نه برای بریتانیا مصداق نداشت. اگر مقامات لندن کودتا را طراحی کرده بودند قطعاً به یقین در موردش باید مکاتبات زیادی صورت میگرفت. در خصوص کودتای 1299 هیچ مکاتبهای نیست چون لندن به هیچ عنوان در جریان نبوده.