دانستنیهای «ملیگرایی»
جشنواره بایروت در سال هزار و هشتصد و هفتاد و شش یکی از مهمترین نقاط تغییر دیدگاه نیچه نسبت به واگنر بود. نیچه انتظار داشت در این جشنواره با جمعی از هنرمندان و متفکران روبرو شود که میخواهند از طریق هنر، جامعهٔ تازهای بسازند، اما چیزی که دید ناامیدش کرد، جمعیتی از اشراف و چهرههای مشهور و ثروتمند و ستایشگرانی بود که بیشتر برای دیدن خود واگنر و حضور در یک رویداد با شکوه آمده بودند تا مشارکت در یک انقلاب فرهنگی. برای نیچه بایروت کمکم شبیه محفل شخصیتپرستی شده بود، جایی که به جای تولد یک فرهنگ تازه خود واگنر به مرکز ستایش تبدیل شده بود. اختلاف فقط به تجملات جشنواره محدود نمیشد. نیچه از ملیگرایی افراطی فاصله گرفته بود و با یهودستیزی آشکار واگنر و بخشی از حلقهٔ اطرافش مسئله داشت. او احساس میکرد واگنر به جای آزاد کردن انسان دارد دور خودش یک کلیسای هنری تازه میسازد که باید پرستش شود.
شاید همین تجربههای زودهنگام با ترس و مرگ بعد تا بخشی از نگاه تیر و اندوهناک هدایت شکل داده باشد. آن سالها، سالهای گذار ایران هم بود، کشوری که از قاجار میگذشت و وارد دوران مشروطه میشد. هدایت در همان سن و سالهای حساسی که همه دنبال معنا و هویت خود هستند، در شهری نفس میکشید که پر از شعار آزادیخواهی و حرف از تجدد و ملیگرایی بود.
اولی مخالفت با حضور و نفوذ و دخالت خارجیها بود. یعنی برخلاف بعضی روایتهایی که حکومت رضاشاه را مطیع غربیها بهخصوص انگلیسیها میدانند، رضاشاه در عمل بیاعتمادی عمیقی نسبت به قدرتهای خارجی داشت، و همین بدبینیاش باعث شد که سیاست خارجیاش اغلب محتاطانه، بدبینانه، بینانه و تا حدی محدودکننده باشد. جنبهٔ دوم ملیگرایی رضاشاه توجه ویژه به فرهنگ و تمدن ایران قبل از اسلام و تلاشش برای شکل دادن به نوعی هویت ملی ایرانی بر پایهٔ عناصری مثل فرهنگ واحد، زبان واحد، آداب و رسوم واحد و پرچم واحد بود.