دانستنیهای «نخستوزیری»
پدرش هدایت غلیخوان اعتضادالملک بود، مردی به شدت خشک و جدی، که رئیس دفتر نخستوزیری تو سالهای آخر قاجار و اوایل مشروطهام بود. میگفتند تو خون همه ازش حساب میبردند، اما صادق با پدرش رابطه صمیمی نداشت. خیلی حرف زیادی بینشان رد و بدل نمیشد و حتی هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنای بالاتر، هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنایی بالاتر جلوی پدر سیگار روشن کند.
هویدا برعکس همهی نخستوزیران قبل از یک خانواده قدرتمند و با سابقه نبود. کسی نبود که آن ریشه و شخصیت سیاسی و به قول معروف آن برند خودش را داشته باشد. اما یک شخصیتی بود که نماینده نسل جدید بود، نمایندهی آن طبقهی متوسط. نمایندهی آن طبقهی متوسط جدید شده بود. مردم داشتند آن موقع در زمانی زندگی میکردند که هر دقیقهاش داشت در دنیا یک تحول بزرگ اتفاق میافتاد و هویدا همین را خوب فهمیده بود. بالاخره تحصیلکرده غرب بود، آنجا بزرگ شده بود، آدمهای دور و برش داشت که با سواد بودند، فرهیخته بودند، آدمهایی بودند که قدرت مدیریت و قدرت اداره مملکت را داشتند. اداره مملکت را داشتند. او با همین آدمها در آینده کابینهای را تشکیل میدهد که تماماً با سواد و فرهیخته و یکدست بودند و اولویتشان زندگی راحتتر مردم و سربلندی آنان بود.
او بعد از کنار رفتن از سمت نخستوزیری با فرمان شاه، جانشین عصدالله علم، تو وزارت دربار شده بود. آن زمان وزیر دربار تو هرم قدرت همتراز نخستوزیر بود و مستقیم زیر نظر شاه فعالیت میکرد. تنظیم برنامههای شاه و یک جورایی نقش رابط بین مجلس ملی و شاه، از اصلیترین وظایف هویدا تو مسئولیت جدیدش بود.
برای آن دوستهایی که نمیدانند محلل به چه معنی است باید بگویم که در فقه اسلام، اگر یک مردی سه بار زنش را طلاق بدهد دیگر نمیتواند با او ازدواج کند. راهچاره این است که آن زن برود با یک مرد دیگر ازدواج کند و با او آمیزش داشته باشد و بعد از او طلاق بگیرد تا دوباره بتواند با مرد اولی ازدواج کند. پس محلل به کسی میگویند که با زن سه طلاقه ازدواج میکند و طلاقش میدهد تا آن زن برای همسر سابقش حلال شود. در دنیای سیاست آن زمان این واژه را به تعنه برای کابینهی پیرنیا استفاده میکردند. در واقع کابینهی پیرنیا نقش محلل را بازی کرد تا راه برای نخستوزیری مستقیم خود رضاخان هموار شود.
در جواب سؤال احمدشاه که گفت دوست داری چه لقبی بهت بدهیم، سیدضیا گفت دیکتاتور. گفت لطفاً در اعلامیه انتصاب من بنویسید دیکتاتور. البته که شاه تقاضای سیدضیا را قبول نکرد و عنوان دیکتاتور برای مقام نخستوزیری را تحقیر مقام و منزلت سلطنت میدانست. این هم میگویم که کلمهی دیکتاتور آن زمان به اندازهی امروز بار منفی نداشت و بیشتر به یک رهبر سیاسی که قدرت مطلقدارد اطلاق میشد که در این صورت احمدشاه با اعطای این لقب موافقت نکرد و در اعلامیه انتصاب سیدضیا، احمدشاه به همین اکتفا کرد که گفت: «در نتیجه غفلت از امامداران گذشته مصمم شدیم شخص لایقی را به ریاست وزرا برگماریم!»
فروغی دو سال و سه ماه بیشتر دوام نیاورد و سر ماجرای قیام مسجد گوهرشاد از کار برکنار شد. رضاشاه آقای اسدی را مقصر اصلی مدیریت نکردن اوضاع مشهد و تحریک مردم دانست و برای همین دستور داد که اسدی را اعدام کنند. فروغی هم هرچقدر تلاش کرد که وساطت کند، مؤثر واقع نشد. در نهایت اسدی محاکمه و اعدام شد و فروغی هم به شکل تحقیرآمیزی از مقام نخستوزیری کنار گذاشته شد. از آن زمان فروغی خانهنشین شد و حدود شش سال تا آخرین روزهای سلطنت رضا شاه عملاً در انزوای سیاسی زندگی کرد.
در همین مسیر با آمدن وزیرمختار جدید انگلیس آقای لورینگ که به جای نرمن آمده بود، نگاه لندن به رضاخان واقعبینانهتر و حتی مثبتتر شد. رضاخان هم در کنار گسترش عملیات برای برقراری به نقطهای رسید که دیگر نخستوزیرها در برابرش دوام نمیآوردند. سرانجام در پاییز سال 1302 بعد از استعفای پیرنیا، رضاخان خودش را برای نخستوزیری پیشنهاد داد، احمدشاه هم پذیرفت و بعدش همسفر کرد به اروپا. سفری بیبازگشت. رضاخان سردار سپه نخستوزیر شد و حالا برای تحقق آرزوهایش دستش از همیشه بازتر بود.