دانستنیهای پادکست راوکده
او تلاش میکرد تا با دادن کمکهای مالی به روحانیون سرشناس، حمایتشان را از حکومت در برابر تندروهای مذهبی جلب کند.
محمدعلی شاه تبعید شده که با تصمیم تزار روسیه نیکولای دوم به او لقبهای سلطنتی در روسیه داده شده بود، برای خودش اسم و رسمی پیدا کرده بود و مردم روسیه با همسلطنت بود و مردم روسیه باید او را شاه یا والا حضرت خطاب میکردند. حتی همین الان هم کاخی که در اودسا و توسط تزار روسیه به محمدعلی شاه داده شده، به کاخ شاه معروف است. میگویند او در اودسا آدم خیلی معروفی شده بود، خیلی تئاتر میرفت، موزه میرفت و میگویند شاه سابق با اهالی اودسا و مردم روسیه رابطه بهتری داشت، اصولاً تا با مردم خودش.
سردردهای شدید و مشکلات بینایی و تهوع و حملههای جسمی مکررش به خاطر سیفیلیس، باعث شدند غیبتهایش در کلاسها زیاد شود و نهایتا در سال 1876 بخشی از مسئولیتهای تدریسش کم شد و بعد هم یک سال مرخصی گرفت. اما وقتی برگشت، بدنش دیگر توان ادامهی منظم کار دانشگاهی را نداشت. پس مجبور شد در سال 1879، در سی و چهار سالگی و به دلیل وضعیت جسمی، از همهی مسئولیتهایش در دانشگاه بازل کناری گرفت. دانشگاه هم مستمری برایش در نظر گرفت که اگرچه زندگی مجللی برایش فراهم نمیکرد اما هزینههای اصلی زندگی و سفرهای آیندهاش را تا حدی پوشش میداد. حالا نیچه بازل و جایگاه استادی را ترک کرد نه فقط چون از فضای دانشگاهی خسته شده بود بلکه چون هم بدنش دیگر اجازهی ادامه نمیداد و هم افکارش از مرزهای رشتهای که برای تدریسش استخدام شده بود عبور کرده بودند. و درست از همین نقطه دوران استادی نیچه به پایان میرسد و زندگی فیلسوف مستقلی آغاز میشود که حالا دیگر نه دانشگاهی بالاسرش داشت و نه مسیری که از قبل تعیینشده باشد.
هویدا واقعاً خسته شده بود، هم خسته روحی هم جسمی. انگار دیگر نمیدانست چه جوری باید از پس این همه ابر مشکل بر بیاید؟ ... در مرداد سال پنجاه و شش، بعد از نزدیک به سیزده سال، شاه از حس هویدا و آقایی که دور و برش داشت میافتاد با خبر میشود و بالاخره فرمان به تغییر نخستوزیر میدهد. اینطوری میشود که امیرعباس هویدا استعفای خودش را از سمت نخستوزیری رسماً اعلام میکند. هویدا مرد خدمتگذاری بود، علاقهمند بود به وطن خدمت کند، پروژههای بزرگی را هم هدایت کرد. اما هویدا دیگر هم خسته شده بود هم ضرورت داشت که کنار گذاشته شود.
نیچه میگفت نه، باید مشخص شود اصلاً این ارزشها از کجا آمدهاند، چه کسی از پذیرفتنشان سود میبرد و چرا انسان باید خودش را با چیزی همسان کند که هیچوقت دربارش فکر نکرده؟ و اصلاً چرا من باید در دفاع از دین و اعتقاد و قدرتی بر بیایم که اصلاً هیچ نقشی در انتخابش نداشتم و جغرافیایی که در آن زندگی کردهام این را بر من تحمیل کرده؟ این نگاهها بعدها به یکی از ایدههای مهم نیچه رسید و آن ارزشگذاری دوبارهی ارزشها بود. یعنی انسان باید باورهای کهنه را فقط تکرار نکند، بلکه دوباره وزنشان کند، دوباره بسنجدشان، و اگر لازم بود آنها را از نو بسازد. همین روح پرسشگر به ایدههای مثل اراده به قدرت و خودآفرینی هم وصل میشود. اینکه انسان نباید فقط فرمانبردار گذشته باشد، بلکه باید خودش در ساختن خودش نقش داشته باشد. چیزی که شاید برای بخشی از دنیای امروز ما عادی به نظر بیاید، اما در زمان نیچه و شاید همین اطراف خود ما یک حرکت رادیکال باشد، دعوت به فکر کردن و پرسشگری درست در برابر اطاعت کورکورانه.
هویدا تو آن دادگاه با پانزده اتهام روبرو بود، اما در صدر آنها اتهام مفسد فیالارض بود، و همین یک مورد به تنهایی برای تعیین سرنوشت هویدا کافی بود. در واقع مابقی اتهامها تاثیری در رای دادگاه نداشت، چون همان اولین اتهام سرنوشت هویدا را از قبل مشخص کرده بود.
در سال 1858 وقتی چهارده ساله شد، به مدرسه شبانهروزی پفورتا راه پیدا کرد. یکی از معتبرترین مدارس علوم انسانی پروس، جایی که قرار بود از دانشآموزها آدمهایی بسازد که با زبان و تاریخ و ادبیات جهان زندگی کنند. برای نیچه ورود به آن مدرسه، آن هم در سنی که هنوز زخمهای کودکیاش کاملاً بسته نشده بود، اولین تجربهٔ جدی دور شدن از خانواده بود. خانوادهٔ مذهبی که مدام کنترلش میکردند، اما خودش بعدها گفته که فضای آن مدرسه هم به شدت سخت و منظم بود. او میگوید دانشآموزان آنجا باید با انضباط بالایی زندگی میکردند و نیچه هم در همین فضا پایههای ذهنی خودش را میساخت. لاتین یاد میگرفت، یونانی میخواند، با آلمانی و فرانسوی آشنا میشد و کمکم توانست سراغ متنهایی برود که خیلی از همسن و سالهایش حتی به زبان ترجمه هم نمیتوانستند آن متنها را بخوانند. از همین جا بود که ادبیات و شعر و نمایشنامه و موسیقی برایش جدیتر شد. پیانو میزد، گاهی قطعه میساخت، شعر مینوشت و در نوزده سالگی حتی یک خودزندگینامهٔ کوتاه نوشت. در همین دوره با پال دویسن همکلاسیاش که بعدها زبانشناس و سانسکریتشناس شناخته شد دوستی نزدیکی پیدا کرد و وارد انجمنهای ادبی و فلسفه شد. در واقع نیچه قبل از اینکه به عنوان یک فیلسوف شناخته شود، ذهنش داشت با زبانهای باستانی و شعر و موسیقی و نظم سخت آن مدرسه و البته تنهایی نوجوانی که بیشتر از سنش میفهمید ساخته میشد.
استادهای زبانشناسی کلاسیک انتظار داشتند نیچه پژوهش تاریخی دقیق همراه با اسناد، ارجاعات و بررسی جزئی متنهای یونانی ارائه بدهد، ولی زایش تراژدی، ترکیبی از یونانشناسی و فلسفهی شوپنهاور و ستایش هنر واگنر بود. یکی از تندترین حملهها را فن ویلامویتز، زبانشناس با نفوذ آلمانی، به نیچه وارد کرد. او نیچه را متهم کرد که به جای پژوهش مستند حدسهای فلسفی و هنری خودش را به عنوان واقعیت تاریخی ارائه کرده است. واگنر و بعضی از دوستهای نیچه از کتاب دفاع کردند، اما اعتبار نیچه بین خیلی از زبانشناسان کلاسیک آسیب دید و حتی بعضی از کلاسهای تخصصیاش با کمبود دانشجو روبهرو شد. البته این شکست نیچه را از دانشگاه بیرون نکرد. او چند سال دیگر تدریس کرد، مقاله نوشت و تلاش کرد وظایف دانشگاهیاش را ادامه بدهد. اما علاقهاش کمکم از پژوهش صرفا تخصصی دربارهی یونان فاصله گرفت و به سمت فلسفه و فرهنگ و تاریخ و روانشناسی انسان حرکت کرد.
روسیه که از حضور مورگان شوستر و تیم آمریکاییاش در ساختار مالی ایران به شدت احساس خطر میکرد، التیماتوم رسمی به دولت ایران داد که یا شوستر را و همکارانش باید اخراج کنند یا روسیه به کشور حمله میکند و کنترل حکومت را به دست میگیرد. اینجا مجلس مقاومت میکند. نمایندهها میگفتند اگر قرار باشد با تهدید خارجی، تصمیمهای داخلی کشور عوض شود، پس مشروطه دقیقاً چه معنایی دارد؟ اما این مقاومت بیشتر شبیه یک آرزو بود تا قدرت واقعی. چون روسیه تهدیدش را عملی کرد و نیروهایش از شمال وارد ایران شدند و تا قزوین پیش آمدند، و اینجا بود که دولت و مجلس عقبنشینی کردند، التیماتوم پذیرفته شد و مجلس دوم عملاً تعطیل و منحل شد، یعنی یکی از مهمترین مراحل مشروطه نه با رأی نمایندهها که با پیشروی ارتش روسیه به پایان رسید. فروغی البته یکی دو ماه قبل از منحل شدن به خاطر اختلاف نظرهایش از مجلس استعفا داده بود.
احمدشاه جوان که به معنای واقعی یک کلمه تنها شده بود، به خاطر حضور رضاخان در کاخ با خوشحالی یک شمشیر مرصعکاری شده نفیس به رضاخان میدهد تا کم کند. به رضاخان میدهد تا کمکم پای رضاخان بیشتر به کاخ باز شود. این رفت و آمد به نفس سیتیان نبود چون رضاخان عملاً داشت جای پای خودش را محکم میکرد که البته محکم هم کرد.
آرامگاه فراعنه بزرگ اهرام عظیمی بود، بناهای بزرگی از سنگ که برای نگهداری دایمی پیکر فرعون طراحی شده بود. این اهرام تو منطقهای به اسم جیزه، محلی خارج از شهر باستانی ممفیس، تو غرب رود نیل قرار داشت. این اهرام هم آرامگاه فراعنه بود هم نمادی از قدرت عظیم و همیشگی فرعون زمان خودش. روند ساخت اهرام خودش نشوندهندهی این بود که حاکم وقت تو تنظیم منابع کشور چقدر با کفایت است. فراعنه سلطنت قدیم برای نشان دادن همین کفایت و قدرت کلی اهرام ساخته بودند. آنقدری که دوره سلطنت قدیم به عصر اهرام معروف شده بود. تو اون دوره هر فرعون یه معمار اصلی داشت که کنار طراحی شهر و سیستمای آبیاری، مسئول طراحی آرامگاه فرعون هم بود. در مورد طراحی آرامگاه، یکی از وظایفش این بود که مطمئن بشه ورودی معبد و آرامگاهی که طراحی میکند رو به شمال باشد. برای همین مصریان کمکم با دانش نجومشناسی هم آشنا شده بودند.
لیاخف که ادامهی درگیری تنبهتن را بیاثر میدانست و احتمال میداد ادامهی این درگیریها باعث کشته شدن عده زیادی از قزاقها شود، فرمان به توپ بستن مجلس را صادر میکند و با چهار توپی که مقابل در اصلی مجلس مسلح شده بودند، ساختمان اصلی مجلس را به توپ میبندد. البته لیاخف، مدرسه و مسجد سپهسالار را هم با شلیکه چند توپ دیگر تخریب میکند. این ماجرا باعث میشود که مشروطهخواهان از ساختمان فرار کنند و لیاخف و نیروهای تحت امرش، ساختمان مجلس را تصرف کنند. به محض اینکه قوای دولتی پیروز این درگیری میشوند، قرار میدهد و خیلی از آنان را مثل میرزا ابراهیم تبریزی و شیخ احمد روحالقدس و ملکالمتکلمین و میرزا جهانگیرخان و واعظ ارداقی را دستگیر میکند و بعد از شکنجه در میدانهای اصلی شهر، آنان را میکشد و چند نفرشان را هم تبعید میکند. با این کار شاه، مشروطه اول ایران که تقریباً تولد کشیده بود تا به اینجا رسیده بود، از بین میرود و همانطور که گفتم، دورهی استبداد صغیر شروع میشود.
سلطنت محمد علیشاه دو سال و هفت ماه بیشتر نرسید. سلطنت او نه شکوه و جلال پادشاههای گذشته را داشت و نه از اقتدار آنها چیزی به ارث برده بود. مشروطهخواهان قدرت و عدل شاه گرفته بودند و محمد علی هر روز مجبور بود به آنها جواب پس بدهد، عذرخواهی کند و به قرآن قسم بخورد که تو چارچوب قانون اساسی مشروطه سلطنت میکند. یک شاه جوان و بیتجربه که آلت دست روسیه شده بود و در دام استبداد با به توپ بستن مجلس مهر پایانی بر حیات نیمهکارهی خودش زد.
جشنواره بایروت در سال هزار و هشتصد و هفتاد و شش یکی از مهمترین نقاط تغییر دیدگاه نیچه نسبت به واگنر بود. نیچه انتظار داشت در این جشنواره با جمعی از هنرمندان و متفکران روبرو شود که میخواهند از طریق هنر، جامعهٔ تازهای بسازند، اما چیزی که دید ناامیدش کرد، جمعیتی از اشراف و چهرههای مشهور و ثروتمند و ستایشگرانی بود که بیشتر برای دیدن خود واگنر و حضور در یک رویداد با شکوه آمده بودند تا مشارکت در یک انقلاب فرهنگی. برای نیچه بایروت کمکم شبیه محفل شخصیتپرستی شده بود، جایی که به جای تولد یک فرهنگ تازه خود واگنر به مرکز ستایش تبدیل شده بود. اختلاف فقط به تجملات جشنواره محدود نمیشد. نیچه از ملیگرایی افراطی فاصله گرفته بود و با یهودستیزی آشکار واگنر و بخشی از حلقهٔ اطرافش مسئله داشت. او احساس میکرد واگنر به جای آزاد کردن انسان دارد دور خودش یک کلیسای هنری تازه میسازد که باید پرستش شود.
چند سالی گذشت و فریدون حالا یک نوجوون شونزده ساله بود، تو بالای کوه البرز بزرگ شده بود و بسیار نیرومند شده بود. حالا تصمیم داشت از آن کوه بیاد پایین و به دیاری برود که هیچ وقت ندیده بود، دیاری که مادرش توش زندگی میکرد، تصمیم گرفت پیش مادر برود و از اصل و نسب خودش بپرسد. وقتی رسید، سوالاتش را یکی یکی از مادرش پرسید. مادرش که نگاه پر از حکمت و رنجی داشت گفت، اصالت تو برمیگرده به تهمورس، اون پادشاهی بود که جهان را در دست داشت، خونش شاهی تو رگات جاریه. اما یه چیزی رو هم گفت که دل فریدون رو به تپش انداخت. ضحاک همون کسی که الان پادشاه این سرزمین شده به دنبال تو میگرده. خوابی دید او میخواد هر طور شده تو رو از بین ببره. فریدون با شنیدن این حرفها بدون معطلی گفت همین الان میروم و دمار از روزگار ضحاک در میآورم. اما مادرش دستشو گرفت و اجازه نداد گفت هنوز زمانش نرسیده و باید صبر کنی.
میگفت اگر انسان دین را کنار بگذارد ولی هنوز نتواند خودش فکر کند و ارزش بسازد، ممکن است خیلی راحت از قدرت سیاسی و پادشاه و رهبر یا هر چهرهٔ مسلط دیگری بت بسازد. یعنی فقط اسم بت عوض میشود، قبلاً کلیسا بود حالا تبدیل میشود به دولت، قدرت یا ایدئولوژی. پس نیچه نمیگفت همه چیز را ول کنید و هر کس هر کاری خواست بکند. مسئلهاش این بود که معیارهای ارزش باید دوباره ساخته شوند، نه اینکه کورکورانه از جایی به جایی دیگر یا از نسلی به نسل دیگر منتقل شوند. او میگفت معیارها باید با توجه به زمانه و مردمان دوران خودش بهروز شود و تغییر کند. اینجا است که هنر برای نیچه اهمیت پیدا میکند. هنر برای او صرفاً تزیین زندگی نبود، راهی برای تحمل رنج و ساختن معنا و آرام کردن آن بخش سرکش و بیقرار انسان بود. از نگاه نیچه، موسیقی و تئاتر و ادبیات میتوانستند کارهایی بکنند که اخلاق خشک مذهبی و دستورهای رسمی کلیسا و رهبرانشان از پسش برنمیآمدند. برای همین در نگاه او، چهرههایی مثل شکسپیر فقط نویسنده نبودند. هنرمندی بودند که میتوانستند روی روح انسان اثر بگذارند و به زندگی عمق بدهند. همین مسیر، در آثار آخر نیچه تندتر و روشنتر شد. در کتاب فراسوی نیک و بد، در کتاب تبارشناسی اخلاق و بعدتر هم در کتاب دجال یا ضد مسیح، او سراغ ریشههای اخلاقی مسیحیت رفت و پرسید ارزشها از کجا آمدند و به سود چه کسی دارند کار میکنند؟ پس پروژه و سؤال نیچه این بود که وقتی ارزشهای قدیمی فرو میریزند، انسان چطور باید دوباره زندگی را یاد بگیرد و میخواست این موضوع را برای مردم باز کند که کورکورانه هر چیزی را دنبال نکنند.
به خاطر ناعدالتی که ایجاد شده بود، دیگه نه فقط طبقه مردم عادی، حالا دو طبقه دیگه هم تو جامعه فرانسه برای تغییر حکومت دلایل خودشونو داشتند. از اشرافزادهها که به قدرت شاه حسادت میکردند و به دنبال رژیم مشروطهای بودند، تا آنها هم بتوانند تو قدرت سهمی داشته باشند. و تا بورژوازی، که آنها هم نسبت به امتیازهای اشراف حسادت میکردند. آنها از اینکه سهم زیادی تو اقتصاد کشور دارند، اما تو امور حکومت سرشون بیکلاه بود، عصبانی بودند. دهقانا و کارگرها هم که تکلیفشون روشن بود، اونقدر زیر بار فشار مالیاتهای سنگین له شده بودند، که داشتن یه وعده غذای ساده کمکم داشت براشون به یه رویا تبدیل میشد. خیلی از مردم به این نتیجه رسیده بودند که برقراری یه نظام عادلانه، مدتها است که به تاخیر افتاده بود، زندگی امروز آنها، تقاص کمکاری نسل گذشتشونه. با این حال تاریخ فرانسه داشت به یکی از پیچهای اساسی خودش نزدیک میشد. اتفاقاً آنقدر پشت هم و سریع میافتاد که اکثر شهروندا حتی متوجه نبودند که فرانسه تو آستانهی انقلاب قرار گرفته.
مرتضی قولی خان صنی و دوله، رییس اولین دوره مجلس شورای ملی، تو جلسهای که تو بیست و چهار آذر همون سال برگذار شده بود، قبول داشت که داره شایاتی علیهم ولی عهد ولیههایت منتشر میشود و واسه همین تو اون جلسه میگهد که مقرضین و مفسدین و منافقین وجود اختلاف کلمه بین دولت و ملت را در میان مردم منتشر کردند. باید طوری کرد که این شبهات از انزار مردم رفت شود و دولت و ملت را یکی بدانند.
عباسلی تصمیم میگیرد خدمت در قشون را رها کند و برگردد به آلاشت تا بتواند هم جیر مواجه شود و از ثبات کوبهگیر هم بقیه عمرش را بازنشسته باشد.
آثار نیچه از اروپا بیرون رفت وارد آمریکا شد و آنجا هم بعضی سعی کردند ایدههایش را با ذهن و میل خودشان تفسیر کنند. یکی از معروفترین نمونهها، پرونده لوب و لیوپولد در سال 1924 بود، که نام نیچه را به دادگاه کشاند. لوب و لیوپولد دو نوجوان مرفه آمریکایی بودند که آثار نیچه را خوانده بودند و برداشتی خطرناک از مفهوم ابرانسان پیدا کرده بودند. آنها تصور میکردند چون از نظر ذهنی و طبقاتی بالاتر از مردم عادیاند، پس میتوانند فراتر از قانون و اخلاق معمول رفتار کنند، و همین برداشت غلط و خودخواهانه در نهایت به قتل یک نوجوان چهارده ساله منجر شد. قتلی که در آن سال جامعه آمریکا را شوکه کرد و وقتی پرونده به دادگاه رسید، وکیل مدافع تلاش کرد بخشی از ماجرا را با تأثیرپذیری آن دو از نیچه توضیح بدهد. اینکه این جوانها فکر کرده بودند میتوانند مثل ابرمنش یا ابرانسان، بالاتر از قواعد و قوانین جامعه باشند. در فضای عمومی هم، خیلی زود انگشت اتهام به سمت کتابها و آثار نیچه رفت. حتی بعضیها گفتند این آثار خطرناکاند و میتوانند ذهن جوانها را به سمت بیقانونی و خشونت بکشند و باید فوراً از تمام کتابفروشیهای ایالتها جمعآوری شوند.