دانستنیهای Wrapup | رپاپ
وقتی خورشید طلوع کرد ما به شهر تته مرکز یکی از استانهای موزامبیک رسیدیم. تو موزامبیک ما را به یه اردوگاهی بردند که توسط ایتالیاییها احداث شده بود و با همهی اردوگاههای قبلی فرق داشت. در کمال ناباوری، اردوگاه مرتب و خوب به نظر میرسید و چیدمانش بیشتر شبیه به یه مهمون سرا بود تا اردوگاه. اتاقها کنار هم ردیف قرار گرفته بودند و تو هر کدامشون هم تخت بود. بعد مدتها، کلر و راب رو تخت خوابیدن و من و ماریت دختر کلر هم روی زمین خوابیدیم. اونجا بالاخره یک سقفی بالا سرمون بود و اجاقی داشتیم که میتوانستیم باهاش غذا درست کنیم و یا اینکه برای حموم کردن آب گرم کنیم. من واقعاً دوست داشتم که مدت زیادی را به آنجا بمانیم. اما کلر فکر میکرد که ماندن تو اردوگاه فقط وقت تلف کردن است. کلر میگفت، ما نباید با تصور خوب بودنهی اردوگاه به اینجور زندگی راضی بشیم. باید برای به دست آوردن زندگی بهتر، تمام سعی خودمان را بکنیم.
سزار باهوش، جاهطلب و کاریزماتیک بود. مردمان عادی دوستش داشتند چون با سیاستهایش به آنها امتیاز میداد، سربازان عاشقش بودند چون همیشه کنارشان میجنگید و پیروزی میآورد. یکی از بزرگترین موفقیتهاش هم فتح تمام فرانسه و بلژیک امروزی بود. پیروزی که نه تنها ثروت و زمینهای جدید به روم داد بلکه سزار را تبدیل به قهرمان ملی کرد. اما همین موفقیت ترس رقبای سیاسیاش را هم بیشتر کرد. در راس این رقبا پومپی، فرماندهی بزرگ دیگری بود که زمانی دوست و متحد سزار بود. مجلس سنا به سزار دستور داد ارتششو منحل کنه و تنهایی به روم برگرده. ولی سزار که خب میدونست این یعنی پایان کار، تصمیم گرفت دست به قماری تاریخی بزنه. اون با ارتش از رود روبیکن عبور کرد و جملهای گفت که هنوز هم یه ضربالمثل رایجه. اون گفت: دیگه تاس انداخته شده. این حرکت یعنی اعلان جنگ به جمهوری، جنگ داخلی بین سزار و پومپی شروع شد و در نهایت با پیروزی سزار به پایان رسید. سزار به عنوان دیکتاتور روم انتخاب شد. دیکتاتور اونوقتی مقام رسمی بود و سزار هم قرار بود به طور موقتی مقام را داشته باشد ولی خب اینطور نشد و سزار تا زمان مرگش این مقام را حفظ کرد.
بین همهی دولت شهرها، دوتاشون از همه معروفترند. دو تا قطب کاملاً مخالف که مثل دو برادر کاملاً متفاوت کنار هم زندگی کردند. آتن و اسپارت. اگه میتوانستی یه روز با آتن باستانی سر بزنی، اولین چیزی که چشمتو میگرفت، ساختمانهای سفید مرمری بود که رو تپهها برق میزد. بعداً صدای بحث و گفتگویی که از میدونها میآمد. آتن، قلب تپندهی فلسفه، هنر و سیاست بود. اینجا جایی بود که چیزی به اسم دموکراسی به دنیا آمد، جایی که شهروندان حق داشتند تو تصمیمگیریها شرکت کنند. البته شهروند در آتن، یعنی مردان آزادی که پدر و مادرشون آتنی بودند، زنها، بردهها و خارجیها جایی تو این بازی نداشتند، ولی حتی همین شکل محدود هم برای اون زمان یه انقلاب حساب میشد. آتن پر از فیلسوف، شاعر، هنرمند و معمار بود. تو بازار ممکن بود سقراط را ببینی که با جوانها، دارد در مورد ماهیت حقیقت بحث میکند. معابد با شکوهی با ستونهای بلند به خدای شهر، آتنا، الههٔ خرد و جنگ تقدیم شده، خود اسم شهر هم که از همین آتنا گرفته شده. مردم آتن عاشق تیاتر، موسیقی و جشن بودند و هر ساله از مسابقههای بزرگ تیاتر برگزار میکردند. نمایشها فقط سرگرمی نبودند یه جور کلاس درس عمومی بودند که مردم را به فکر کردن دربارهی اخلاق، سیاست و سرنوشت آدمی وامی داشتند. حالا از آتن فاصله بگیریم و بریم به جنوب، به اسپارت. اینجا همه چی فرق دارد. خبری از بحثهای فلسفی یا مجسمههای مرمرین نیست. اسپارت مثل یه پادگان بزرگ است. از همون لحظهای که پسری به دنیا میآید، مسیر زندگیاش معلوم است، باید تبدیل بشه به یه جنگجوی بیرحم و وفادار. پسران اسپارتی از هفت سالگی، از خونوادهها جدا میشدند و وارد آموزشگاه نظامی میشدند. آموزششان وحشتناک سخت بود: دویدنهای طولانی، تمرین جنگ تنبهتن، استفاده از سلاح، زندگی با کمترین غذا و خوابیدن تو شرایط سخت. هدف این بود که هم بدنشون فولادین بشه، هم ذهنشون. حتی دخترهای اسپارتی هم برخلاف بیشتر زنهای اون زمان ورزش میکردند و آموزش میدیدند تا قوی و سالم باشند و بچههای جنگجوی سالمی به دنیا بیارند.
اولین کاری که کتاب میکنه اینه که یه سو تفاهم را از بین میبره. میگه خیلی از ما، فکر میکنیم دولت همیشه وجود داشته، انگار از همون روزی که آدمها زندگی گروهی را شروع کردند، دولت هم کنارشان بوده. اما این تصور اشتباهیه، در بیشتر دورههای تاریخ، چیزی که وجود داشت، پادشاهی، امپراتوری، قبیله یا حکومت بود، نه دولت به معنای امروزی که میشناسیم. برای اینکه تفاوت را بفهمیم، فرض کنید در قرن دوازدهم تو اروپا زندگی میکنید، اگه ازتان بپرسم به چه کسی وفا دارید، احتمالا جواب میدید به ارباب محلی، به دوک منطقه، به کلیسا یا به پادشاه. ولی یکی بپرسن عضو چه کشوری هستید، احتمالا از آن سوال را متوجه نمیشید، چون مفهوم کشور به شکل امروزی هنوز وجود نداشته. دنیای قرون وسطی، دنیای تکهتکه بود، قدرت بین اشراف، کلیسا، شاهزادهها، شهرها و خاندانهای مختلف تقسیمشده بود، هر کدام قوانین خودشون را داشتند، و هیچ مرکز واحدی وجود نداشت که بتونه بر همه چیز نظارت کنه.
مارکس بر این باور بود که ایدیولوژی مثل هواییه که تنفس میکنیم، یه چیز جدانشدنی از زندگی ما، چیزی که بدون اون نمیتوانیم و نمیخواهیم که زندگی کنیم. ما از همان ابتدا در فضایی مملو از ساختارهای ایدیولوژیک زاده میشیم، بعدشم در همان بستر بزرگ میشیم. تو این فرآیند، ایدیولوژی آرومآروم در همهی عرصههای ذهنی ما نفوذ میکند و سراسر زندگی فکری ما را شکل میدهد. از دید مارکس و انگلس، ایدیولوژی مقدم بر آگاهی انسانه. با این حال فرمولبندی مارکس بیشتر از آنی که بخواد یه پاسخ روشنی را مطرح کند، پرسشهای خوبی را مطرح کرد. پرسشها این بود. اگه ایدیولوژی تا این اندازه فراگیره، خب، آیا میشود از دستش فرار کرد؟ آیا امکان دارد از ایدیولوژیهای خودمون جدا بشیم بدون اینکه دوباره در دام یک ایدیولوژی دیگه بیفتیم؟ اصلاً ایدیولوژی چطور در مغز ما نفوذ میکند؟ آیا شستشوی مغزی ایدیولوژیک قابل بازگشت یا پاک شدن هست؟ بریم ببینیم که پاسخ به این پرسشها چیه؟
چه چیزی تاریخ بشر را از تاریخ تمامی حیوانات دیگر مجزا کرد؟ این پرسشهای بنیادین، پاسخهای زیادی داشتند که مهمترینهایشان اینها هستند. توانایی ما در راه رفتن روی دو تا پا، استفادهی گونهی ما از ابزار، توانایی ما برای شکار سازمانیافته و رشد مغز ما که به صورت منحصر به فردی بزرگ، این دلایل توجیه تمایز گونهی ما از تمام گونههای دیگهی موجودات عنوان میشدند. ولی متاسفانه، با پیچیدهتر شدن مطالعات گونههای دیگه، ما فهمیدیم که خیلی از این خصوصیات را میشود تا حدی تو گونههای نزدیک به ما از قبیل شامپانزه هم پیدا کرد. آنها هم میتوانند ابزار بسازند و از ابزار استفاده کنند و همچنین میتوانند برن شکار کنند و تا حدودی اطلاعات رد و بدل کنند. اما هنوز یه فرق اساسی دیگه هست. انسانها تنها موجوداتی هستند که میتوانند با استفاده از زبان نمادین با همدیگه ارتباط برقرار کنند. یه تمایزی که از همان ابتدا و در عصر خوراکجویی انسان را از بقیه موجودات متمایز کرد، قدرت ارتباط انسانها با همدیگه از طریق زبان نمادین بود. فقط انسانها میتوانستند با زبان نمادین با هم ارتباط برقرار کنند. زبان به انسان اجازه داد دانش را به شکل بسیار دقیق و با جزئیات جمعآوری کند و با همدیگه به اشتراک بگذارد. در نتیجهی این به اشتراکگذاری دایمی دانش، مهارتها و روشهای زندگی خوراکجویان باستان، به تدریج با تنوع عظیمی از محیطهای زیست سازگار شد.
اگه در زندگی آزادی مثبت نداشته باشی چه اتفاقی میافته؟ فرض کن تو کشوری زندگی میکنی که قانون اساسیش پر از حرفهای قشنگشنگ است. حق آزادی بیان داری، حق انتخاب شغل داری، حق تحصیل سفر زندگی دلخواه، و همه چیز را رو کاغذ عالی داری. حالا بذار ببینیم توی واقعیت چه خبر است؟ تو ممکن است حق آزادی انتخاب شغل داشته باشی، اما اگر تحصیلات مناسب نداری مهارت یاد نگرفتی یا از بچگی تو فقر بزرگ شدی، این حق بیشتر شبیه به یک شوخی است و در عمل انتخاب خاصی نداری، فقط حق داری بین کارهای سخت، کمدرآمد و بیثبات یکی را انتخاب کنی. ممکن است آزادی بیان داشته باشی، ولی اگر از ترس طرد شدن، بیعدالتی یا فشار اجتماعی ساکت بمونی، اون وقت این آزادی چه فایدهای دارد؟ اینجا دقیقاً همون جاییه که آزادی مثبت وارد میشه، آزادی مثبت یعنی توانایی واقعی برای انتخاب کردن و شکل دادن به زندگیت.
هنوز مدت زیادی از ازدواج ویلی نگذشته بود که به هری خبر رسید که، بله، عمو شده، هری را از زنجیرهی جانشینی یه حلقه هم برد پایینتر، جانشین ملکه چارلز بود، جانشین چارلز ویلی بود، جانشین ویلی بچهای بود که تازه به دنیا آمده بود و جانشین این بچهی نوزاد حالا میشد هری. ولی دیگه واقعاً هری به سلطنت و یدکی بودن فکر نمیکرد، و توجهش را برده بود سمت دوست دختر جدیدش کریس. رابطهی هری و کریس از همون اول علنی بود و برای همین دیگه آنان نگران افشا شدن رابطشون نبودند، و عکسشان هم همهجا دیده میشد. از بین دخترانی که هری باهاشون رابطه داشت، کریس از بقیه بیشتر تونست بهش کمک کنه. حتی در خصوص موضوع مرگ مادرش پرنسس دایانا، که هری با هیچکس نمیخواست دربارش حرف بزنه، اون تونست با کریس دربارش صحبت کنه، و یه شب هم اونقدر گریه کرد که تونست خودش را خالی کنه. از زمان دفن دایانا این اولین باری بود که هری برای مادرش گریه میکرد و کریس بهش کمک کرده بود که بتونه از این سد عبور کنه و آزادانه اشک بریزه.
پرستوی دریایی شمالگان در مجموع سالی هشتاد و هشت هزار کیلومتر سفر میکنه. یعنی اگه یه پرستوی دریایی بیست سال عمر کنه، تو طول زندگیش بیش از چهار برابر فاصلهی زمین تا ماه را پرواز کرده. اما خب، سوال اینجا است که این پرنده اصلا چرا این همه راه را سفر میکند؟ آیا رفته توی تعطیلات طولانی؟ کتاب میگه خوب این پرنده میتواند سفرش به سمت جنوب را همونجا که به سواحل معتدل اروپا میرسد تمام کنه، یا نهایتا تا غرب آفریقا بره و همونجا بمونه. اما نه، اون از خط استوا عبور میکنه. سفرش از بین بادهای شدید نیمکرهی جنوبی ادامه میدهد و در نهایت قبل از اینکه دوباره راهی شمال بشود، یه مدتی را تو جنوبگان وقت میگذروند. دلایل دقیق این سفر دریایی شگفتانگیز که طولانیترین سفریه که یه موجود زنده روی کرهی زمین انجام میدهد هنوز به درستی شناختهنشده. اما پژوهشهای اخیر نشون دادند که احتمالا دلیل انتخاب این مناطق توسط این پرستوی دریایی، وجود فراوان پلانکتونهای بسیار مغذی تو اون آبهاست. البته کتاب اضافه میکنه که بقیهی دلایل و بقیه ماجرا هم، احتمالا نتیجهی چند هزار سال تکامل است.
با این کارا، مصدق قشنگ خودش را خلع سلاح کرد و به قول مجلهی تایم که یه هفته بعد شرحی بر اتفاقات نوشت، این اقدامات اشتباه مرگباری از مصدق بود. شاه هیچ اطلاعی از اونچه که در ایران میگذشت نداشت. اون بعد از ورود به بغداد تاکید کرده بود که هیچ نقشی در کودتای نافرجام نداشته. صبح سهشنبه، شاه و ملکه ثریا، سوار یک هواپیمای شرکت هواپیمایی انگلیسی به روم پرواز کردند. تایمز لندن گزارش داد که هر دو، یعنی شاه و ملکه، هنگام خروج از فرودگاه، فرسوده، غمگین و دلواپس بودند. زمانی که یه گزارشگر آمریکایی از شاه پرسید که آیا اصلاً انتظار داری که دوباره به وطنت برگردی؟ شاه پاسخ داد و گفت که احتمالاً، اما نه در آیندهی نزدیک. همچنان که شاه در رم بود، روزولت سخت مشغول برگردوندن شاه بود. روز بعد یه روز تعیینکننده بود، روز بعد چهارشنبه بیست و هشتم مرداد بود، و روزولت در اون روز امید داشت که مسیر تاریخ ایران را تغییر بده. اگر همه چیز طبق برنامه پیش میرفت تا اواسط روز خیابونها پر میشد از تظاهرکنندههای پرشور طرفدار شاه. روزولت به کمک مامورهی ایرانی خودش تونست جمعیت زیادی را علیه مصدق به خیابونها بکشونه که تا دیروز در تسخیر طرفداری مصدق بود. اون روز بعد از اینکه روزولت ده هزار دلار برای کاشانی بستهبندی کرد و پیکهای خودشم راهی کرد، دیگه کار زیادی نداشت جز اینکه ببینه نقشه چطور اجرا میشود.
به طور خلاصه، دوپامین مسیر یادگیری، واکنشها، عادتها و حتی اعتیادهای ما را تعیین میکند. حالا افراد انعطافناپذیر دارای ژنهای خاصیاند که نحوهٔ توزیع دوپامین در مغز را تحت تاثیر قرار میدهد. در بزرگترین مطالعهای که در این خصوص تا به حال انجام شده و شامل هزاران شرکتکننده بریتانیایی بوده، محققا متوجه شدند کسایی که از نظر شناختی انعطافناپذیرند و گرایش به دگماتیسم دارند، به طور ژنتیکی مستعد تمرکز کمتر دوپامین در قشر پیشپیشانی مغز، یعنی مرکز تصمیمگیری مغز هستند، و تمرکز بیشتر دوپامین تو این افراد در بخش میانی مغزه، جایی که غریزههای آنی ما را کنترل میکند. و از اونور کسایی که انعطافپذیرند، اغلب به طور ژنتیکی مستعد تمرکز دوپامین در قشر پیشپیشانی مغز یعنی مرکز تصمیمگیری مغزند. این یافته خیلی مهمیه، ولی آیا به این معنیه که همه چیز از قبل تعیین شده؟ اگه دوپامین من در مغز میانی متمرکز باشه نه در قشر پیشپیشانی مغز که مرکز تصمیمگیریه، آیا در این حالت من محکومم به انعطافناپذیری ذهنی و دگماندیشی؟
ولی رژدا این شانس را داشت که عظیمه در خط مقدم بود و اون روز با رشادت عجیبی که به خرج داد، تونست با تمام نیروهایی که داشت یک راه فرار را باز کنه تا رژدا و چند نفر دیگه بتوانند از اونجا فرار کنند به عقب. خب، این تازه قسمت خوب ماجرا بود. خبر بد این بود که عظیمه از فاصلهی نزدیکی تیر خورده بود. عظیمه حتی تونسته بود چهرهی کسی که بهش تیراندازی کرده بود را هم ببینه. یه داعشی کچل با ریشهایی بلند. هر طور بود عظیمه را بردن عقب. پزشکی که اومد بالا سرش بهش گفت که اگه الان عملت نکنی مرگت حتمیه. چند هفته قبلش یک گلوله بازوی راست عظیمه را شکافته بود ولی اون بعد از چند ساعت که تو بیمارستان بود خودش آمده بود بیرون و برگشته بود پیش دوستاش ولی این بار قضیه فرق میکرد، خطر مرگ جدی بود. عظیمه را بردن اتاق عمل و یک جراحی سنگینی روش انجام دادن و خوشبختانه اون زندهموند. تو روزهای بعد از عمل، وقتی که عظیمه نیمه هوش روی تخت بیمارستان بود، همرزمانش موفق شدند به مرور مناطقی که از دست داده بودند و به دست بگیرند و در نهایت کوبانی را آزاد کنند.
تو پاریس جدا از اینکه یه محافظ همراهش بود، یه ماشین با رانندهام بهش دادند. تو اولین شبی که هری تو پاریس بود، اون از رانندهاش پرسید که: آیا شما تونل پونت سلما را میشناسید؟ راننده گفت: بله میشناسم. هری گفت میشه مرا ببرید اونجا؟ این تونل همون جایی بود که پرنسس دایانا مادر هری اونجا تصادف کرده بود و از دنیا رفته بود. نزدیکیهای تونل که رسیدند راننده گفت بریم داخل تونل یا نه؟ هری جواب داد بله برید و دقیقاً هم با سرعت شصت و پنج مایل در ساعت برونید. ماشین به سمت تونل حرکت کرد، اونها از کنار رستورانی که دایانا آخرین وعدهی غذایش را با نامزد جدیدش اونجا خورده بود گذشتن و... رسیدن به دهانهی تونل و فقط چند ثانیه بعد از اون سمت تونل اومدن بیرون. هری میگه: همش همین بود؟ فقط یه تونل بود؟ من همیشه تونل را به عنوان یه گذرگاه ترسناک تصور میکردم که ذاتاً خطرناکه. اما این فقط یه تونل کوچیک بود.
بنابراین در سی و یک آبان، کمتر از دو هفته بعد از انتخابات آمریکا، انگلیسیها نمایندهی خودشون را فرستادند به واشنگتن. زمانی که نمایندهی انگلیس به کشورش برگشت، دولت جدید آمریکا هرچند غیررسمی خودش را به انجام عملیات مخفی برای سرنگونی مصدق متعهد کرده بود و نامزدهای مورد نظر بریتانیا را هم در ایفای دو نقش کلیدی پذیرفته بود: تیمسار زاهدی به عنوان ناجی مورد نظر، و شخصی به نام کرمیت روزولت به عنوان فرماندهی عملیات CIA. قرار شد طرح به محض ورود آیزنهاور به کاخ سفید آماده بشود و برادران دالس در آمریکا که تنفر افراطی از کمونیستها داشتن، مامور شدند که رییسجمهور جدید آقای آیزنهاور را برای انجام کودتا در ایران قانع کنند. برادران دالس در تاریخ آمریکا منحصر به فرد بودند. یکیشون وزیر امور خارجه بود و آن یکی هم رییس سازمان CIA. در طول تاریخ آمریکا هیچوقت سابقه نداشت که دو تا برادر بخواند تمام سیاستهای خارجی آشکار و پنهان آمریکا را اداره کنند. مهمترین ماموریت آنها شد سرنگونی مصدق. آیزنهاور در بیست دیماه 1331 مراسم تحلیف ریاست جمهوریش را انجام داد و چند روز بعد لوی هندرسون، سفیر آمریکا در تهران، شروع به برقراری تماس با ایرانیایی کرد که فکر میکرد ممکن است به شرکت در طرح سرنگونی مصدق علاقمند باشد.
میدلتون وزیر مختار بریتانیا، حوادث را اینطور تحلیل کرد که انگار تو این قیام، بخش نسبتاً چشمگیری از افسران ارتش خیلی به مصدق وفاداری نشان ندادند و در آینده میشود روی آنها حساب کرد. اما خب آنها باید از سمت یه فرماندهی مورد اعتماد سازماندهی بشن که پیشنهاد میدلتون وزیرمختار بریتانیا، سرلشکر فضلالله زاهدی بود. زاهدی برای بریتانیا ایدهآلترین آدم نبود اما از انتخابهای دیگه بهتر بود. نیویورک تایمز زاهدی را یک جیگولو با میل وافری به قمار و زنان زیبا توصیف کرده بود. اما با این حال، اون از هر شخص موجود دیگهای بهتر بود. مصدق از وزارت هم اخراجش کرده بود، اما اون هنوز ریاست کانون افسران بازنشسته را بر عهده داشت که بین این افسران کسایی بودند که، مصدق آنها را هم اخراج کرده بود و آنها هم منتظر تلافی بودند. پس این موقعیت شاخص، به همراه جسارت و بیرحمی که انگلیسیها در زاهدی میدیدند، باعث شد که انتخاب بریتانیا برای رهبری کودتا علیه مصدق، زاهدی باشد. انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در راه بود و ترومن خودش را برای انتخاب دوباره نامزد نکرده بود. علاوه بر این، نامزد جمهوریخواهها برای جانشینی ترومن، یعنی آقای آیزنهاور، مبارزات انتخابی خودش را بر مبنای یک برنامهی سیاسی شدیداً ضدکمونیستی پیش میبرد. وقتی خبر رسید آیزنهاور در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا پیروز شده، هیجان در کریدورهای قدرت لندن به اوج رسید و حالا آنها میتوانستند شبکهی قدرت خودشون در ایران را با آمریکاییها به اشتراک بگذارند. بریتانیا سالها، شبکهی قدرتمندی از مامورهی مخفی تو ایران تشکیل داده بود. چهرههای اصلی این شبکهی زیرزمینی، سه برادر با نام خانوادگی رشیدیان بودند. پدر این سه برادر از راه کشتیرانی، بانکداری و املاک، ثروت هنگفتی به هم زده بود و آنها خانوادگی گوش به فرمان بریتانیا بودند.
تیوری توطیه در جامعههای ضعیفی که قادر به حل مشکلاتشون نیستند، به عنوان روش اصلی مردم در تحلیل مسایل به کار میرود.
اون چیزی که بر همهی عوامل برتری داره چیزی نیست جز سلامت. سلامت بر همهی مواهبتهای بیرونی چنان برتری دارد که گدای تندرست، براستی سعادتمندتر از پادشاه بیمار است.
مجسمه تو یعنی خود تو. بنابراین این کسایی که از تو متنفرند خیلی راحت میان سراغ مجسمت و هر جسارت و توهینی که دلشون بخواهد به تو میکنند.
این تغییرات به نوبهی خودش باعث متوقف شدن تولیدات کشاورزی میشود و بلافاصله شهرها میرود زیر آب.
ولی از انقلاب شناختی به بعد، روایتهای تاریخی جایگزین نظریههای زیستشناختی شدند.