دانستنیهای «آفریقا»
جمع جهات ما را به این سمت میبرد که انسان راستقامت که از آفریقا خارج شده راهی نداشته جز اینکه از فلات ایران عبور بکند، پس، اگر میخواهیم تو فلات ایران متمرکز بشویم و بریم، ببینیم اولین انسانی که وارد ایران شد چه انسانی بود، باید انگشت بگذاریم روی انسان راستقامت همو ارکتوس، چه زمانی این اتفاق رفته داده؟ احتمالاً بین یکمیلیون و نهصد هزار تا یکمیلیون و هشتصد هزار سال پیش. یکمیلیون و هشتصد هزار سال پیش آغاز پیدایش این نوع انسان در ایران است.
اگر ما از عناوینی به نام خروج از آفریقا استفاده میکنیم، صرفاً برای سادهتر کردن فهم مسئله است. اصلاً اینگونه نبوده که یکبار یک دستهٔ بزرگ از انسانها ناگهان از آفریقا خارج شوند و بعد این خروج متوقف شود و مثلاً یکمیلیون سال بعد گروه دیگری بیرون برود. این رفت و برگشت مداوم بوده است. ما به لحاظ شواهد سنسنجی که از نمونههای موجود داریم، میبینیم که در یک بازهٔ زمانی، یک نوع از انسان که در آفریقا زندگی میکرد، در آسیا یا اروپا هم سر و کلهاش پیدا شده است و اینجا اسمش را میگذاریم مثلاً خروج از آفریقای سه. ولی واقعیت این است که این خروج و ورود مداوم بوده است.
یکی از آنها آیین بلوغ زنان در حامرها بود و دیگری این بود که این میزان از زندگی ساده، این میزان دوری از تکنولوژی، تا چه میزان میتواند واقعاً فرد را خوشحال نگه دارد؟ آیا ماههایی که در قرن زندگی میکنیم، که توی یخچالمان همه چیز هست، سر کوچهمان یک سوپر قرار گرفته، حمل و نقل داریم و بسیاری از امکانات، و هیچوقت نگران این نیستیم که شب سردمان بشود، شب حیوان درندهای به ما حمله بکند یا غذایمان از کجا به دست بیاوریم، آیا ما خوشحالترین یا افرادی که در بدویترین حالت یا حامرهایی که در ابتداییترین شکل زندگی دارند زندگی میکنند، این برخورداری از تکنولوژی چقدر توانسته خوشحالی را برای ما به ارمغان بیاورد؟ شاید بشود گفت مهمترین چیزی که ما از این سفر با خودمان حمل کردیم این بود که تمام آنچه در خدافظ آفریقا شنیده بودیم را بخشیش را از نزدیک دیدیم و زندگی کردیم، البته خیلی کم، و متوجه شدیم که اجداد ما در پنجاه شصت هزار سال پیش چه شکلی بودند، چگونه زندگی میکردند، چه افکاری داشتند، چه سلسله مراتبی داشتند. این تجربه یک تجربه فوقالعادهای بود، چون شنیدن در مورد یک چیز، خواندن در مورد آن چیز، با زیستنش کاملاً متفاوت است و همهی ما وقتی برگشتیم به هر گوشه و کناری از دنیا با خودمان یک بخشی از این سفر را همیشه حمل کردیم، بخشی از این سفر انگار که بخشی از آفریقا در درون ما کماکان جاری است.
تو بیست بیست، دو مقالهای منتشر شد، که عنوان میکرد که نوع خاصی از انسان هایدلبرگ به نام انسان بدوی، که در آفریقا زندگی میکرده، آن کسی است، آن جامعهای است، که انسان هوشمند از درون آن گونهزایی کرده و ظاهر شده، این ظهور در آفریقا رخ داده.
این بار نهتنها از نظر بدنی خیلی شکل ما بوده، بلکه از نظر مغزی و ادراکی و شناختی هم بیشتر شبیه ما شده بوده. و به همین خاطر است که دو بار کلمهٔ هوشمند را برایش به کار میبرند، میگویند انسان هوشمند، به قبلی که فقط از نظر بدنی مدرن شده بود، میگویند انسان هوشمند، به بعدی که هم از نظر بدنی و هم از نظر مغزی مدرن شده میگویند هوشمند.
بر اساس شواهد و مدارکی که داریم و تحلیل محوطههای باستانشناسی که توی ایران وجود دارد، توی 2013 به این نتیجه رسیده بودم که ایران باید یک گذرگاه خیلی مهم در پراکنش انسانها به دیگر نقاط جهان بوده باشد. مقالهای منتشر شد در نیچر یا این در سال 2024، که گروهی از دانشمندان با آزمایشهای دقیق اقلیمشناسی یا در واقع دیرین اقلیمشناسی و ژنتیک، پی به این بردند که ایران بهترین مکان بوده در خارج از آفریقا برای اینکه جمعیتهای انسانهای هوشمند که حدود 70000 سال پیش از این غاره خارج شدند، در آنجا جمع شوند، زیاد شوند، و دو مرتبه در اروپا و آسیا پراکنده شوند.