دانستنیهای «انقلاب صنعتی»
ابداعات انقلاب صنعتی یعنی چی؟ یعنی مثلاً یه دستگاهی بود، به نام اسپینینگ جنی، یه دستگاهی برای نخریسی. قبل از اینکه این دستگاه بیاد، نخریسی کار خیلی وقتگیری بود که با دست باید انجام میدادند. نخریسیهای سنتی از یک دوکی داره میچرخه و این رشتههای پشم یا مثلاً پنبه رو میگیره نخ میکنه. این دستگاه اسپینینگ جنی که آمد هیچ نکتهی علمی نداشت، هیچ کشف علمی جدیدی توش نبود، ولی کلی ایدهی ریز و درشت عملی توش داشت، که تونسته بود نخریسی را از یک کار دستی بسیار زمانبر تبدیل کنه به یک کار ماشینی و یک طوریش بکنه که همزمان میتوانست چند تا رشته نخ با هم بریسه. هیچ نکته تازه علمی نبود، هیچی نبود که بگوییم که این تازه کشف شده بود، حالا که این کشف شد، علم پیشرفت کرده بود، همچین مکانیزمی درست شد. این نبود، همه چیز از قبل مهیا بود، در چین قرن چهاردهم یه تلاشهایی کرده بودند همین ماشین نخریسی را درست بکنند. منتها در بریتانیا بود که این جواب داده بود. و وقتی که برمیگردیم تاریخچهی این ماشین را نگاه میکنیم به عنوان یک مثال، میبینی یک چیزی است که مدتها این سازندهاش روش کار کرده. کار کرده، به اشکال رسیده، برطرف کرده، کار کرده که اشکال پیدا کرده، درستش کرده.
یه اتفاق مهمی میافته که کاغذ از اون وسیلهی ارزشمند و کمیاب میشه یه چیز دمدستی. چه اتفاقی میافته؟ انقلاب صنعتی. قرن هجده و اوایل قرن نوزده، انقلاب صنعتی از بریتانیا شروع میشه و بعد به بقیهی اروپا و آمریکا سرایت میکنه. کارهای دستی رو دیگه داشت ماشین انجام میداد، و این زیرساخت به هر صنعتی میتونست کمک کنه، و کاغذسازی هم از این واحده مستثنی نبود. دیگه واسه تولید کاغذ نمیاومدن دستی خمیر کاغذ درست کنن، ماشینهای کاغذسازی درست شدن، پروسهی تولید کاغذ مکانیزه شد و دیگه میشد یه رول بزرگ کاغذ درست کرد. و این باعث چی شد؟ دمدستی شدن کاغذ. دیگه کاغذ شد یه کالای عمومی، هرجا رو نگاه میکردی کاغذ میدیدی، دورت پر بود از روزنامه و مجله و پوستر و کتاب و تبلیغ. در نتیجه، یه چیز جدید توی زندگی آدمها پیدا شد: کاغذ باطله. همین کاغذی که تا چند وقت پیش ارزشمندتر از ابریشم بود، حالا انقدر ازش زیاد داشتیم که خودش شده بود مشکلمون. و این میشه که یه سری آدمها به فکرشون میرسه که این کاغذ باطلهها رو میتونیم برای تمیزکاری ازشون استفاده بکنیم، مخصوصا برای تمیز کردن خودمون بعد از دستشویی؛ هم هزینه نداره، هم یهبار مصرفه. این میشه که کمکم یه سیستمی میافته توی اروپا و آمریکا، که این کاتالوگهای رایگان تبلیغاتی رو میرفتن میذاشتن توی دستشوییهاشون و هر بار میرفتن دستشویی یه برگ میکندن و باهاش خودشون رو تمیز میکردن. کمکم این عادت انقدر جا میافته که خود ناشرا هم شروع میکنن استقبال کردن ازش، گوشههای بالای کاتالوگشون رو سوراخ میکنن که بشه با میخ زدش به دیوار دستشویی. یه کم که میگذره، یه ایده میاد تو ذهنشون؛ که اگه مردم دارن از کاغذهای کاتالوگها و روزنامهها برای تمیز کردن خودشون استفاده میکنن، ما چرا نیایم یه کاغذ مخصوصی بسازیم که مال همین کار باشه، نرمتر باشه، روش جوهر نباشه. یکی از این آدمهایی که این ایده رسید به ذهنشون، یه مرد نیویورکی بود به اسم جوزف گایتی. این آقا میاد اواسط قرن نوزدهم، یه محصولی میده به بازار، و اسمش رو میذاره کاغذ دارویی توالت. این آقای گایتی اومد مستقیما این محصول رو به عنوان یه محصول دارویی برای تمیز کردن بعد از دستشویی معرفی کرد؛ گفت این کاغذه، مواد دارویی خاص داره روش و از هموروید و بواسیر جلوگیری میکنه. اما با وجود اینکه ایده خیلی ناب و جدید بود، استقبالی ازش نشد. مردم میگفتن ما این کاغذهای باطله و کاتالوگا رو مجانی داریم میگیریم، چرا بیایم پول بدیم برای همچین چیزی؟ و از یه طرف دیگه مسئلهی شرم هم بود؛ چون این محصول صراحتا داشت به عنوان کاغذ توالت استفاده میشد، آدما روشون نمیشد برن مغازه بخرن همچین چیزی رو.
انقلاب صنعتی که در اواخر قرن هجدهم هم اتفاق میافتاد، عامل دیگهای برای این تغییر پارادایم در مدلهای اقتصادی دنیا بود. اولین انقلاب صنعتی دنیا، در اصل تغییری در فرآیندهای تولیدی اروپا و امریکا بود که طلایهدارش انگلیس بود. این تغییر بیشتر به تغییر مسیر دادن از متودهای تولید دستی به ماشینی، فرآیندهای تولید شیمیایی و آهنی، استفادهی زیاد از قدرت بخار و آب، توسعهی ابزارآلات ماشینی، و ظهور کارخونههای با سیستم مکانیزه بود. در همین اثنا بود که یکی از بزرگترین اندیشمندان تاریخ در حوزهی فلسفه و اقتصاد کتابی را منتشر میکند که میشود مبنایی بر مکتب سرمایهداری. این فرد کسی نبود جز آدم اسمیت یا به عبارت دیگر پدر علم اقتصاد. پدر علم اقتصاد، البته پدر کاپیتالیسم هم نامیده میشود. اسمیت با نوشتن کتابی به اسم ثروت ملل، انقلابی در سیستم تفکری اقتصادی جهان درست کرد. این اسمیت بود که اولین ساختارهای مدل اقتصادی بازار محور را مطرح کرد.
یه جای دیگری که از خود ایدههای کالوین بود اثر گذاشت روی انقلاب صنعتی، این بود که مسئلهی ربا را حل کرد، یعنی یه راهحلی برای مسئلهی ربا داد. این هم خیلی کمک کرد به اینکه مثلاً بانکهای انگلیسی شکل بگیرن. این یکی از اون جاهایی هم است که لوتریستها از کالوینیستها جدا میشوند، یعنی نگاه به ربا یک چیز دوراهیه، یک دوراهیه تعیینکننده است. لوتر به سود پول به ربا نگاه مثبتی ندارد، نگاهش خیلی به کاتولیکهای قرون وسطی و اینها نزدیک است. ولی کالوین متوجه شده که یه اثر اقتصادی دارد، و برای همین میگه که ربا ذاتاً بد نیست. ربا ذاتاً پدیدهی شر نیست. کسی که پول قرض میده میتواند بعداً پولشو با یه بهرهای پس بگیرد، اگه از یه بهرهای پول بگیرد، گناه نکرده. اینکه گناه داری میکنی یا داری نمیکنی، بستگی داره به نیتش، نیت قرضگیرنده و نیت وامدهنده. این نگاه یک مسیر جدیدی باز کرد در تجارت و در اقتصاد، و در این دنیای جدیدی که درست شد، بانک آو انگلند، بانک انگلیس هم تأسیس شد.
بهصورت کلی، تغییرات آب و هوایی معمولاً بر اساس پیشبینیهای مدلسازیشدهی کامپیوترها مطرح میشود، اما پایه علمی پشت تغییرات آب و هوایی خیلی وسیعتره و این مدلها فقط قسمتی از این مبنای علمیاند. الان حدود یک قرنی میشود که دیگه دانشمندان فهمیدند که چرا گازهای گلخانهای باعث گرم شدن زمین میشود. گازهای گلخانهای حجم بسیار کمی از اتمسفر زمین را اشغال کردهاند، اما تاثیری که روی آب و هوای زمین دارند به شدت زیاده. چطور؟ چون این گازها باعث میشوند که یه مقداری از گرمایی که در زمین تولید میشود، در جو زمین محبوس بماند و نگذارد که از جو زمین خارج شود. این تاثیر گلخانهای خیلی مهمه. دلیل اینکه سیارهای مثل زمین با این همه فاصله از خورشید روی سطحش آب وجود دارد، همین اثر گلخانهایه. یعنی نه تنها چیز بدی نیست، بلکه همین امر باعث شده که اساساً کرهی زمین به این زیبایی وجود داشته باشد. اما از دوران انقلاب صنعتی به بعد، بشر شروع کرد به سوزاندن زغالسنگ و سوختهای فسیلی دیگر تا بتواند انرژی لازم برای کارخانهها و در اصل صنعتی شدن را تامین کند. این کار باعث شد تا گازهای گلخانهای بیشتری وارد جو زمین بشود. از همان زمان است که فعالیتهای ما انسانها دارد زمین را گرمتر میکند. از جمع شدن اطلاعات و شواهدی که به مرور جمع شدند، از اطلاعات دماسنجهایی که در ایستگاههای هواشناسی و کشتیها از اواسط قرن نوزدهم نصب شدند، از اطلاعات ماهوارهها که دمای سطح زمین را میسنجند و همهی این اطلاعات قویاً نشاندهنده این است که دارد زمین ما گرمتر میشود.
در حالی که اروپا با انقلاب صنعتی به سرعت در حال دگرگونی بود و ژاپن با برنامهریزی و اصلاحات در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت آسیایی قرار گرفت، ایران دورهی قاجار در فضایی از سنتگرایی، ساختار سیاسی متزلزل و فشارهای خارجی گرفتار مانده بود. در اروپا انقلاب صنعتی حاصل چندین قرن تحولات فکری، علمی و اقتصادی بود. از رنسانس و عصر روشنگری گرفته تا ثروتهای حاصل از مستعمرات، همگی بستر این تحول را فراهم کردند. اختراع ماشین بخار توسط جیمز وات در سال هزار و هفتصد و شصت و نه میلادی نقطهی عطفی شد که مسیر اقتصاد و صنعت اروپا را دگرگون کرد. تا نیمهی قرن نوزدهم، اروپا در زمینهی راهآهن، صنعت و فناوری پیشرفتهای بسیار مهمی کرده بود. در سال 1850 فقط در بریتانیا بیش از ده هزار کیلومتر راهآهن ساخته شده بود و شهرهای اروپایی یکی پس از دیگری به نور چراغهای گازی و بعد برقی روشن میشدند. ژاپن هم بعد از پایان دورهی توکوگاوا و آغاز اصلاحات میجی در 1868 تحولی بزرگ را تجربه کرد. ژاپنیها با درک ضرورت تغییر نظام فئودالی را در سال هزار و هشتصد و هفتاد و یک لغو کردند، آموزش اجباری را برقرار کردند و با اعزام هزاران دانشجو به غرب، دانش و فناوری روز را به کشورشان آوردند. در نتیجه در کمتر از نیم قرن، ژاپن به کشوری صنعتی و مدرن تبدیل شد. در بعد ژئوپلیتیک، ایران به زمین رقابت دو قدرت بزرگ آن دوران، روسیه و بریتانیا تبدیل شده بود. این رقابت ایران را به منطقه نفوذ این دو کشور تبدیل کرد. قراردادهای نابرابری مثل عهدنامه گلستان و ترکمانچای نه تنها بخشهای مهمی از خاک ایران را جدا کرد، بلکه شرایطی تحمیل شد که استقلال اقتصادی و سیاسی ایران را به شدت محدود میکرد.