دانستنیهای «حرم عبدالعظیم»
بعد از اینکه از زندان آزاد میشود، میرود به استانبول پیش سید جمالالدین. طبق متن بازجویی میرزا رضا بعد از ترور، خودش تو متن گفته که سید بهش گفته که این همه به تو ظلم شده چرا ظالم را نکشتی. ولی اسمی از ناصرالدینشاه نبرد. اما خود میرزا رضا تشخیص داده که منشا ظلم شاه است و برای همین، بعد از دیدار در استانبول برگشته به ایران، در مسیر از مازندران رد شده، اونجا در شهر بارفروش که نام قدیم بابل هست، یک تپانچهای خریده، بعد رفته به حرم عبدالعظیم، اونجا زمانی که شاه برای زیارت اومده، خودش رو قاطی مردم به اسب شاه نزدیک کرده و با تیر زده شاهرو کشته است. متن بازجویی میرزا رضا کرمانی، از این جهت جالبه که توی اون نگفته که سید جمالالدین مستقیما به من دستور قتل شاه را داده، ولی باقی حرفهایی که دربارهی سید جمالالدین زده نشان میده که درجهی ارادت شخصی میرزا رضا بهش اینقدر زیاد بوده، که یه اشارهی مختصر کافی بود که دیگه خودش بره کار را تمام کنه، نیاز به دستور مستقیم نبود.
در ایران نخستین خط آهن در سال 1888 بین تهران و ری احداث شد که شاید بتوانیم بگوییم بیشتر برای استفادهی شخصی شاه و بازدید از حرم عبدالعظیم بود که آن هم به دست مهندسان بلژیکی ساخته شد. البته که نباید بیانصافی بکنیم و شاید باید همین را مقدمهای در نظر بگیریم برای توسعهی راهآهن ایران در سالهای آینده. در چنین شرایطی حتی آگاهی نخبگان از پیشرفتهای جهانی هم نمیتوانست تغییرات اساسی ایجاد کند، چرا که ساختارهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کشور باید مسیر طولانی را طی میکرد تا آمادهی تغییر بشود. از طرف دیگر موقعیت جغرافیایی ژاپن به عنوان یک کشور جزیرهای، بهش امکان داد تا با کنترل بیشتری وارد تعامل با قدرتهای جهانی بشود، در حالی که ایران در مرکز رقابتهای استعماری قرار داشت و ناگزیر تحت فشار مداوم خارجی بود. اروپا هم به واسطهی رقابت دولتشهرها و بعد ملتهای مستقل همیشه محرکی برای نوآوریهای اقتصادی و نظامی داشت. در مقابل ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص و ضعف ساختار سیاسی و اجتماعی، عملاً در وضعیت موجود منجمد شده بود. نتیجه آن شد که ژاپن با پذیرش آگاهانه و گزینشی دستاوردهای غرب، در مدت کوتاهی به یک قدرت صنعتی تبدیل شد، در حالی که سهم ایران از تمدنی که غرب به دنیا نشان میداد، با وجود سفرهای متعدد شاهان و نخبگان ایرانی به اروپا، ناچیز بود. شاید مهمترین دستاورد این سفرها برای ایران، شکلگیری طبقهای از روشنفکران بود که بعدها در نهضت مشروطه نقشآفرینی میکردند.