دانستنیهای «صادق هدایت»
خصوصاً که سبک و فرم هدایت در این رمان جریانساز شد و نویسندههای مشهوری در ایران به تقلید از این سبک رو آوردند، مثلاً بهرام صادقی در رمان ملکوت. همچنین عباس معروفی، رماننویس معروف معاصر با اقتباس از شخصیت زن اسیری در بوف کور، رمان پیکر فرهاد را نوشت که روایتی متفاوت از زن اسیری است.
او معتقد است صادق هدایت از جانب خانواده هم درک نمیشد. خانواده هدایت در حد و سطحی نبودند که بتوانند ارزش او و تمایلات و اندیشههای نابغهای مثل او را بفهمند و درک کنند. از مجموع خاطرگوییها اینطور برداشت نمیشود. جمع خاطرگوییها اینطور برداشت میشود که هدایت در خانوادهی خودش نه تنها به آن میزان که شایستهاش بوده درک نشده، بلکه گاهی حتی به عنوان یک مزاحم، یک موجود قابل دلسوزی و دستبالا، چون فرد شوختب و تنازی بوده، قابل رفاقت تلقی میشده.
در این نامه یأس و ناامیدی عمیق هدایت، آن هم در آغاز سال نو قابل توجه. «یا حق، دو سه ساعت دیگر، سال نو خواهد شد! البته نه برای من، برای دیگران! اگر هر کسی بگوید سال به سال دریغ از پارسال، من باید بگویم روز به روز دریغ از دیروز... حتی جای دریغ و تأسف هم باقی نمانده، احمقانهتر از آن است. بگذریم! به هر حال تبریکات ما را از دور بپذیرید و به رفقا ابلاغ کنید. این هم یکجور فرمول است. مردمان دنیا هم به همین فرمولها دلخوشند. دلخوشند.» موسیقی مضمون قالب نامههای این دورهی هدایت به شهید نورایی نقد جدی اوضاع مملکت و البته اعتراف به احوال پریشون خودش که همراه با طنزی بیرحمان است. تو این سالها برای هدایت دیگر اهمیتی ندارد که رفتارش مورد تأیید بقیه باشد یا نباشد. همانطور که در نامهای به شهید نورایی میگوید تصمیم گرفتهام همه را با خودم کارد و پنیر کنم.
عقلای قم حتی جوانترها انجمن کردند و عقلهایشان را بر روی هم نهادند که تقاضای چند ماه مرخصی استعلاجی کنند تا بشود به عنوان بیماری صعبالعلاج علاوه بر گرفتن به قول خودش باشپرت، رفتن به قول خودش باشپرت بتواند ارز دولتی هم بگیرد. یکی از دوستان قدیم که پزشک بود مامور شد که بیماری علاجناپذیری پیدا کند که تشخیص آن چنان دشوار باشد که اعضای کمیسیون هم به آسانیها سردر نیاورد. و به این ترتیب او صادق هدایت بیماری پسیکوز مغزی یا اسمی شبیه به آن را پیدا کرد. کار سفر هدایت از خانه مرخصی استعلاجی که گذشت به خانه کمیسیون پزشکی رسید تا بعد که به خانه سوم و گرفتن ارز برسد بسیار دشوار بود. این هم با حربهی پسیکوز مغزی پیش رفت و گواهی صادر شد. و به هر زحمتی بود چندرغازی هم ارز به او فروختند.
در این دوران هر چیزی که در مورد هدایت گفته میشد فقط بدی بود، یا اصلاً حرفی از صادق زده نمیشد، یا به عنوان فردی که همجنسباز، معتاد، زنستیز، حسود، لاقبالی و تنبله یاد میشد. این احساس انزوا، یأس و ناامیدی هدایت را از بین نامههایی که در این دوران به حسن شهید نورایی دوست حقوقدان مقیم پاریسش نوشته هم میشود فهمید.
پدرش هدایت غلیخوان اعتضادالملک بود، مردی به شدت خشک و جدی، که رئیس دفتر نخستوزیری تو سالهای آخر قاجار و اوایل مشروطهام بود. میگفتند تو خون همه ازش حساب میبردند، اما صادق با پدرش رابطه صمیمی نداشت. خیلی حرف زیادی بینشان رد و بدل نمیشد و حتی هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنای بالاتر، هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنایی بالاتر جلوی پدر سیگار روشن کند.
سال اول دبیرستان صادق دچار چشم درد شدیدی شد و از دو نفر از دوستانش خسرو و منوچهر هدایت عقب ماند و به دارالفنون برنگشت. در عوض مدرسهی سنلویی را انتخاب کرد تا زبان فرانسه یاد بگیرد. سال سوم سنلویی بود که زبان فرانسویاش به طور چشمگیری پیشرفت کرد و باب مکاتبه را با کتابخانههای مهم پاریس باز کرد. ماهی دو سه جلد کتاب مربوط به جادوگری، کیمیاگری، جفر، کفبینی و پیشگویی با هزینههای گزاف تهیه میکرد و با وجود مخالفت خانواده زیرکانه به کار خودش ادامه میداد.
هدایت هجده ساله هم به این فکر میکرد که باید افکاری نوع ارائه کند تا بین همسنفهای خودش ممتاز شود و این موقعیت خوبی بود. پس شروع کرد به نظم دادن و تدوین یادداشتهای کتاب فواید گیاهخواری و بعد از پایان کار، آن را به موسسهٔ خاور برد و منتظر چاپ شد. هدایت خیلی دوست داشت کتابش زودتر چاپ شود تا روی رفیقش را کم کنند.
هدایت استعفانامهی خودش را به علت پایین بودن حقوق به بانک ملی تقدیم کرد. اما به نظر میرسد که این استعفا به این دلیل بود تا صادق بتواند بیشتر بکند. این دلیل بود تا صادق بتواند بیشتر به کارهای ادبی برسد.
این کتاب را میتوان به عینکی تشبیه کرد که هدایت به ایرانیان داده است تا اگر چشمشان خوب نمیبیند، مملکت و قوم خود را با این عینک ببینند، و عینک سیاه است، و هرچه با آن ببینید، سیاه به نظر میآید.
این قصه نشاندهندهی آن است که هدایت همواره نسبت به اصالتها و نجابتهای نژادی و طبقاتی توجه مخصوص داشته است. قصهی سگ ولگرد هدایت داستانی است مخلوط از دلسوزیهای او نسبت به حیوانات و انسانهای نجیبی که گرفتار جنگاند. انسانهای نجیبی که گرفتار جوامع نانجیب میشوند و همیشه و بر طبق یک قانون کلی چون جامعه ارزش اصالت و نجابت آنها را نمیتواند درک کند، آنان به فنا کشیده میشوند و نجابت محکوم به فناست زیرا که پاچهور مالیدهها تواناتر و به اصطلاح گردنکلفتر از او هستند.
پیام کافکا آخرین اثر منتشر شدهٔ هدایت است که از لحاظ پختگی در فرم، از آثار قبلی او جلوتر است. همچنین هدایت در این رساله به نگاه تیتولیتر کمونیستی حزب توده و افرادی مثل احسان طبری نسبت به هنر و جهان کافکا به شدت میتازد. به گفتهٔ کاتوزیان در این رسالهٔ بلند، جبرگرایی مطلق و بیچون و چرای هدایت عریان و آشکار شده است.
خانوادهی هدایت تصمیم گرفتند که صادق موقتاً در گورستان مشهور پرلاشز در پاریس دفن شود. البته بعد از مدتی محمود هدایت برای بررسی وضع آرامگاه به پاریس رفت و آرامگاه موقت را به دایمی تبدیل کرد. ضمن اینکه تغییری هم در وضع ظاهری آرامگاه انجام داد و سنگ مزار هدایت را عوض کرد، همین سنگی که الان روی مزار هدایت است. سنگی که طراحی نام صادق هدایت طوری رویش انجام شده که کاملاً یادآور طراحی نام بوفکور است. این طراحی ابتکار محمود خان بود.
خیلی زود هم کسانی که نسخه به دستشان میرسد، میفهمند با کتابی روبرو شدهاند که هیچ شباهتی به رمانهای فارسی آن زمان ندارد. به شدت تاریک، هذیانی و پر از نماد و وعظ. به قول بزرگلوی، کتابی بود مثل کابوس که هم میترساند و هم بیدارت میکرد.
شاید همین تجربههای زودهنگام با ترس و مرگ بعد تا بخشی از نگاه تیر و اندوهناک هدایت شکل داده باشد. آن سالها، سالهای گذار ایران هم بود، کشوری که از قاجار میگذشت و وارد دوران مشروطه میشد. هدایت در همان سن و سالهای حساسی که همه دنبال معنا و هویت خود هستند، در شهری نفس میکشید که پر از شعار آزادیخواهی و حرف از تجدد و ملیگرایی بود.
هدایت به پیشنهاد شیمپرتو که کارمند کنسولگری ایران تو بنبهای بود، تو سال هزار سیصد و پانزده چمدانشان میبندد و نسخه خطی بوفکور را هم لای لباسهایش میزد و راهی هندوستان میشود. با وضع مالی بدی خود را به بنبهای میرساند. شهری شلوغ، مرطوب و پر از رنگهایی که میگوید «روح آدم» را تازه میکرد. آنجا صادقی زندگی محقرانه را شروع میکند. خرج روزانش را هم شیمپرتو میداد. توی اتاق سادهای ساکن میشود که حتی اجارش را هم شیمپرتو پرداخت میکرد. اما همین تبدیل ناخواسته، برایش تبدیل به یک فرصت تازه میشود. صادق، شدیداً غرق فرهنگ هند میشود، از کوچههای پرهیاهوی بنبهی و معابد تا آیینها و نمادهای کهنش برایش به شدت جذاب بود.
همایون کاتوزیان، پژوهشگر و روانشناس اجتماعی، در مورد مرگ صادق یک نکته ظریف دارد. میگوید آدمی که از اول تصمیم به خودکشی دارد، معمولاً کوتاهترین راه را انتخاب میکند. کسی که ماهها دنبال گذرنامه و ویزا و اتاق اجارهای میگردد یا دنبال مرخصی استعلاجی با حقوق میرود یا برای انتشار آثارش نامه میزند، مشکلش زنده ماندن است نه مردن. هدایت تو آذر سال بیست و نه با همین مرخصی از دانشکدهی هنرهای زیبا که آنجا کار میکرد، از ایران خارج شده بود و به پاریس رفته بود. پس نه قصدش از اول مرخصی بود، نه این سفر یک نقشه برای خودکشی بود. بیشتر یک تلاش آخر بود برای زنده ماندن، برای کار کردن، برای نوشتن تو جایی که کمتر خفهاش کنند.
چیزی که شنیدید بخشی از داستان زندهبگور اثر صادق هدایت بود. نویسندهٔ مشهوری که اسمش همیشه با ماجرای مرگش گره خورده. اما واقعاً صادق هدایت چه کسی بود؟ چه تأثیری بر ادبیات و خصوصاً ادبیات فارسی گذاشت؟ و از همه مهمتر، سیر تحول فکری هدایت چطور بود؟ قرار است تو این شماره از چنین شد به داستان زندگی پر رمز و راز صادق هدایت و البته آثارش بپردازیم. دربارهٔ هدایت پژوهشهای خیلی زیادی در قالبهای مختلف انجام شده، اما ما تو این شماره، از منابع زیادی استفاده کردیم و سعی کردیم برای بررسی هر بخش از زندگی و آثار هدایت، از اسناد دست اول کمک بگیریم. مثل همیشه نامهها برای ما اهمیت زیادی داشتند. نامههای زیادی از هدایت و دوستانش را یکییکی و خط به خط خواندیم که در این روایت کمک بزرگی به ما کردند. همین طور روایتهای افراد نزدیک به او و اسناد مهم دیگر. سعی کردیم که جنبههای تاریک و مرموز زندگی و آثار هدایت را کمی روشن کنیم تا هم برای کسانی که با هدایت آشنایی قبلی دارند جذاب باشد و هم به کسانی که چیز زیادی دربارهاش نمیدانند نگاه جامعی از بالا به زندگی و آثارش بدهیم.
اگر مرگ نبود، همه آرزویش را میکردند. فریادهای ناامیدی به آسمان بلند میشد، به طبیعت نفرین میفرستادند. اگر زندگانی سپری نمیشد، چقدر تلخ و ترسناک بود؟ هنگامی که آزمایش سخت و دشوار زندگانی، چراغهای فریبندهٔ جوانی را خاموش کرده، سرچشمهٔ مهربانی خشک شده، سردی، تاریکی و زشتی گریبانگیر میگردد، اوست که چاره میبخشد، اوست که اندام خمیده، سیمای پرچین، تن رنجور را در خوابگاه آسایش مینهد. "ای مرگ، تو از غم و اندوه زندگانی کاسته، بار سنگین آن را از دوش برمیداری، سیهروز تیر بخت سرگردان را سر و سامان میدهی!" تو نوشداروی ما تمردگی و ناامیدی میباشی، دیدهٔ سرشکبار را خشک میگردانی، تو مانند مادر مهربانی هستی که بچهٔ خود را پس از یک روز توفانی در آغوش کشیده نوازش میکند و میخواباند، تو زندگانی تلخ نیستی، زندگانی درنده نیستی که آدمیان را به سوی گمراهی کشانیده و در گرداب سهمناک پرتاب میکند. تو هستی که بدون پروری، فرومایگی، خودپسندی، چشمتنگی و آز آدمیزاده خندیده، پرده به روی کارهای ناشایستهٔ او میکشی. کیست که شراب شرنگآگین تو را نچشد؟ انسان چهرهٔ تو را ترسناک کرده و از تو گریزان است، فرشتهٔ تابناک را اهریمن خشمناک پنداشته، چرا از تو بیمهراس دارد، چرا به تو نارو میزند؟ تو پرتو درخشانی، اما تاریکیات میپندارد. تو سروش فرخندهٔ شادمانی هستی، اما در آستانهٔ تو شیون میکشند. تو فرستادهٔ سوگواری نیستی، تو درمان دلهای پژمرده میباشی، تو دریچهٔ امید بر روی ناامیدان باز میکنی، تو از کاروان خسته و درماندهٔ زندگانی مهماننوازی کرده آنها را از رنج راه و خستگی میرهانی، تو سزاوار ستایش هستی، تو زندگانی جاویدان داری.
در نامههای بعدی که به تغییر عضوی نوشته با صراحت گفته گمان میکنم عاقلانه این باشد که دمم را روی کولم گذاشته برگردم. یا میگوید کاری از دستم ساخته نیست، راستش خسته شدم. ظاهراً اوضاع رفته رفته برای صادق بدتر از پیش میشد. هرچند که نفوذ خانوادهی هدایت در تهران نتیجه داد و با متقاعد کردن مقامات در اردیبهشت سال 1608، اجازهنامهی تغییر رشتهاش از مهندسی معماری به ادبیات فرانسه در چارچوب دورهی تربیت معلم صادر شد. اما ظاهراً این تغییر رشته هم چندان کارساز نبود.