دانستنیهای «ناصرالدین شاه»
شاه از تلمبهچیان همون آتشنشانان در انگلیس میگه، اما در ضمن اون به نکتهی جالبی اشاره میکنه. اینکه اینا از یه طرف برای نجات جون انسان چنین اختراعاتی کردند، اما از طرف دیگر توپ و تفنگ میسازند و هر که از تعداد بیشتری آدم بکشه، افتخار بیشتری میگیرد. امروز صبح قبل از دیدن وزرا و غیره، تلمبهچیان انگلیس آمده، در جلو باغ عمارت آب پاشیدند و نردبانها گذاشتند به خیال اینکه عمارت مرتبه بالا آتش گرفته است، یه جورا این مانور بوده که جلوی شاه مانور دادند. به چابکی و جلدی تمام با نردبان رفتند بالا، مردم سوخته و نیمسوخته و سالم را پایین آوردند. بعضی را به دوش کشیده آوردند، بعضی را طناب به کمرشان بسته به زمین فرستادند. برای استخلاص مردم اختراع بسیار خوبی کردند. اما تعجب در این است از یک طرف این نوع اختراعات و اهتمامها برای استخلاص از مرگ انسان میکنند. از طرف دیگر در قورخانه و جبهخانهها و کارخانههای ولیچ انگلیس و کروپ آلمان، اختراعات تازه از توپ و تفنگ و گلوله و غیره برای زودتر و بیشتر کشتن و قتل کردن جنس انسان میکنند. و هر کس اختراعش بهتر و زودتر انسان را تلف میکند، افتخارها میکند و نشان میگیرد.
ساعت شش رفتم به تماشاخانهی مادام توسو. اینجا صورت سلاطین و مردمان معروف را خواه به نیکنامی، خواه به بدنامی، از موم درست کرده با همان لباس و نشانی که در زمان حیات برداشتند به ترتیب ایستاده یا نشسته با حرکات مختلف هر یک را به وضع خاصی قرار دادهاند، مثلاً شخص دیگری را مخاطب ساخته حرف میزند. به قدری مجسم است که با صورت اصلی نمیتوان تمیز داد. صورت دختری را از موم ساخته نفس میکشد مثل اینکه فیالواقع انسان حقیقی خوابیده و نفس میکشد. جای دیگر شخصی از موم بود گاهگاهی سرش را به طرف راست و چپ میگرداند. پلیسی از موم ساخته ایستاده کرده بودند. یکی از تماشاچیان گمان کرد پلیس حقیقی است. از وی پرسید چه وقت موزیک میزنند؟ دید جوابی نیامد، خجل شد! دختری شربتفروش جلو میز ایستاده بود. یکی از همراهان جلو رفته گفت این را چقدر خوب ساختند؟ دختر بنا کرد به خندیدن! اگر آدم حقیقی بیحس و حرکت در میان آدمهای مومی بنشانند مشکل میدانم کسی بتواند تمیز بدهد! بالای سر دختری که نفس عمیق میکشید، حبابی نهاده بودند. زیر حباب دستخط مبارک اعلی حضرت اقدس همایون، ناصرالدین شاه، سلطان ایران دیده شد. پهلوی آن انجیلی نهاده بودند.
علیخان ظهیرالدوله از رجال سرشناس دورهی قاجار است که در سالهای مختلف، سمتهای مختلفی هم داشت. او داماد ناصرالدین شاه و شوهر خواهر مظفرالدین شاه بود. ظهیرالدوله علاوه بر سمتهای سیاسی و درباری که داشت به خاطر عقاید صوفیگری و فعالیتهایش در این زمینه هم معروف بود و گورستان ظهیرالدوله که الان در تجریش تهران است و بسیاری از نامداران در آن دفن شدهاند به نام علیخان ظهیرالدوله نامگذاری شده. ظهیرالدوله به عنوان یکی از اعضای هیئت همراه مظفرالدین شاه به فرنگ رفت که اگر اشتباه نکنم در آن زمان وزیر تشریفات بود. ظهیرالدوله توصیف جالبی درباره آسانسور دارد و از دیدنش حیرت کرده. خود آن پیشخدمت هم که جلو ما بود آمد توی اتاق در را بست. اطراف این اتاق شیشه است و فواصلش ستونهای چوبی و سقفش هم شیشه. من از بس بین راه، چراغ برق که تمام شهر را مثل روز کرده بود و دکانهای مزین پر اسباب که عوض تخته جلو آن دکانها، آینههای هفت زر، هشت زر طول در پنج زر عرض، در شش زر پاک صاف مصفا یکپارچه و خیابانهای با تخت فرش شده و مردم زیاد دیده بودم مبهوت شده، فراموش کرده بودم که بپرسم در اتاق به این کوچکی چرا باید نشست؟ به محض آنکه روی آن نیمکت نشستیم و آن پیشخدمت آمد تو و درب را محکم بست، به یک پستانکی که مثل زنگ اخبار به دیوار آن اتاق بود دست گذارده فشرد. من احساس کردم که ثقل بدنم در کار است، سبک میشود و مثل آنکه اثر جاذبه از نقطهی جاذبهی کره گرفته شده باشد و سنگینی تمام اجساد مبدل به سبکی شده باشد. خیلی خیلی حالت تماشایی قشنگی است، اگرچه چیزی نمیگفتم. شازدهفر حالت بهت مرا ملتفت شده گفت چون این هتل هفت مرتبه است و برای شما در مرتبهی پنجم منزل گرفتهایم و با پله پیمودن این راه خیلی زحمت دارد و اینکه در آن نشستهایم آسانسور است. این یک کلمه که تمام شد من دیدم سنگینی جسم من به جای خود آمد. معلوم شد آسانسور ایستاد. پیشخدمت زود درب را باز کرده بیرون جست. ما هم بیرون رفتیم.
اولین برخورد مردم پروس با شاه و همراهانش گویا در یه شهر کوچیک چندان متمدنانه نیست، آنها از دیدن ایرانیا تعجب کردند. زن و مرد الی غیر نهایه در دو طرف راه صف کشیده بودند. من سوار کالسکهی روبازی شده راندم. تنها در کالسکه، شهر غریب فرنگ، دو طرف راه جمعیت زن و مرد، بچهها دور کالسکه میدوند، میخندند، داد میزنند، یک هنگامهی غریبی بود. کوچهی طولانی طی شد، خانهها سهطبقه، چهار طبقه، اما کوچه تنگ و خانهها کثیف. بسیار به خجالت وارد شدیم به عمارت. وارد شدیم به عمارت دولتی قدیم این شهر که پانصد سال است ساختهاند. در عمارت پلهی زیادی بالا رفته وارد شدیم. عمارت بد کثیف کهنهای است. هر کس از شاهزادهها و عملهی خلوت و غیره آمدند گفتند که به ما میخندیدند و تقلید ما را درمیآوردند. آنقدر اهل شهر از ماها تعجب میکردند به عینهها مثل زرافه که تازه بیارند و کسی ندیده باشد چون هیچوقت اهل این شهر ایرانی ندیده بودند.
رسالهای به اسم دفتر تنظیمات یا کتابچهی غیبی که شخصی ناشناس نوشته بود و در اون اصول و قواعدی را برای اصلاح امور مملکتداری پیشنهاد داده بود به دست شاه رسید. نویسندهی این رساله میرزا ملکمخان بود. تو مقدمهی این رساله نوشته شده بود: اگرچه اکثر از رجال دولت علیه بر حسب نجابت با دویست نفر فراش راه میروند و اگرچه بر حسب فهم دو هزار بیت شعر عربی میدانند ولی در مراسم ترقیات مملکتداری چیزی نمیدانند. میرزا ملکمخان تیغ انتقادش را تیزتر میکند و در ادامه مینویسد: در ایران سال کهن و ریش طویل چقدر مایهی اعتبار است؟ بزرگان این دولت قطر شکم و نخوت و تکبر را سند عقل خود قرار دادند و هرگز جایز نخواهند شمرد که شعور جوانی محترمتر از حماقت نجابت باشد. میرزا ملکمخان فرم جالبی هم برای بیان نظراتش انتخاب کرده بود. این رساله از زبان رییس مجلسی خیالی بود که در اون مثلاً نویسنده در خواب دیده بود این مجلس به دستور ناصرالدین شاه تشکیل شده تا برای ادارهی کشور و تفکیک قوا قوانینی را وضع کند. قصد ملکمخان از این کار نشان دادن تفاوت بین کهنه و نو، پیر و جوان، اشرافیت و نواندیشی بود.
روی کاغذ، البته نظام سیاسی امریکه پادشاهی مشروطه بود، در آن قرار بود مجلس همهکاره باشد، شاه نمادین باشد، ولی در سیستم رضاخان، از این خبرها نبود، سیستم آنطوری بود، یک مدت، جواب نمیداد، کاری پیش نرفته بود، وقتیکه سیستم عوض شده بود، یعنی رضا شاه آمده بود، برعکس داشت عمل میکرد. مرحله به مرحله به قول کاتوزیان در سه مرحله میگوید سیستم را برد تا دیکتاتوری و نهایتاً تا استبداد، جایی که دیگر قدرتش مطلق بود، برعکس شاهان قاجار که قدرت مطلق را داشتند ولی توانایی اعمالش را نداشتند. توانایی اعمالش را نداشتند، رضا شاه توانایی اعمالش را هم داشت، و همین روی کاغذ اختیارات شاهان از ناصرالدین شاه کمتر بود چون سلطنتش مشروطه بود، ولی رضا خواهان کسی نبود که مثل مجلس مشروطه بخواهد قدرتش را محدود بکند.