دانستنیهای «پاریس»
به ابتدای آبادی شهر پاریس که رسیدیم، از دور عمارات مرتفع با شکوه زیادی دیده شد، که علامت عظمت شهر بود. در و دیوار متن و حواشی معبر ما مملو از جمعیت تماشایی بود. اما شهر پاریس الحق بسیار شهر مزین قشنگی است. عمارات غالباً شش و هفت الی هشت مرتبه است و جلو عمارت از پایین تا بالا همه با سنگ تراش ساخته شده، رنگ سنگها خاکستری مایل به سفیدی است و در سردرها و ستونها و بالای عمارت، حجاریهای خوب از اشکال انسان و حیوان و گل و بوته به وضعهای خوب و خوش نمودهاند. زمین کوچه و خیابان بر سه قسمت است: وسط خیابان که کالسکهرو است، زمین را با تخته فرش کرده و روی آن را قیراندود نمودند که هم سخت و هم ملایم است که صدای کالسکه اذیت نمیکند و به راحت میرود. دو طرف کوچه هم پیادهرو است با سنگهای تراشیدهی خیلی صاف فرش نمودند که در نهایت خوشی و راحت مردم عبور و مرور مینمایند و فاصلهی مابین خیابان وسط و راهروهای طرفین را از دو جانب درختهای چنار سایهافکن کاشتهاند که در دو چیز با جنس چنارهای ایران قدری فرق دارد. یکی شاخهی این چنارها سیاهرنگ و دیگر برگش از برگ چنارهای ایران کوچکتر است و در فاصلهی مابین اشجار، چراغهای گاز و الکتریک نصب نمودهاند که شبها روشن میشود. در مرتبهی اول عمارات که مساوی سطح کوچه و خیابان است تماماً دکاکین و مخزن است یا قهوهخانه یا رستوران یا هتل که درها و پنجرههای آن به خیابان باز میشود و آینههای بیجیوهی یکپارچهی خیلی بزرگ گذاردهاند طوری که از داخل خارج را و از خارج داخل را در نهایت خوبی میتوان دید، چیزهایی که امروز در ایران هم خیلی معمولند، وضع خیابان و پیادهرو و درختکاری و این شیشههای مغازهها. منتها هر دکان یا هتلی که نخواهند از بیرون دیده شود، از داخل تور سفیدی، چنانکه در ایران هم تازه رسم شده است، روی شیشهها میآویزند که از داخل خارج را میبینند اما از خارج داخل دیده نمیشود. مرتبه بالا هم منازل و مساکن مردم است که یا ملکی یا کرایهای است ولی غالباً اجاره میشود و از هر اتاقی یکیدو در به کوچه است. وضع عمارت فرنگستان برخلاف ایران است، فضای هر خانه و عمارت منحصر به کوچه و خیابان است.
میرزا ملکم خان در سال هزار و دویست و چهل و نه قمری در جلفای اصفهان به دنیا آمد، یعنی حدوداً اواخر سلطنت فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار. پدرش او را در ده سالگی برای تحصیل به پاریس فرستاد. دورههای ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس ارامنه در فرانسه گذروند و بعد هم به مدرسهی پلیتکنیک پاریس رفت. میرزا تقیخان امیرنظام یا همون امیرکبیر چون با میرزا یعقوب آشنایی و رابطهی خوبی داشت وادارش کرد تا ملکمخان را تشویق به تحصیل در رشتهی علوم سیاسی کند. نتیجهی این تشویقها، فارغالتحصیلی میرزا ملکمخان در علوم سیاسی، حکمت طبیعی و مهندسی شد. در اواخر سال هزار و دویست و شصت و هفت قمری، یعنی در اوایل حکومت ناصرالدین شاه بود که میرزا ملکمخان به ایران برگشت و در مدرسهی دارالفنون به کار مترجمی و همینطور تدریس جغرافیا، علوم مقدماتی، هندسه و حساب مشغول شد. در کنار تدریس در دارالفنون، مقدمات ایجاد تلگراف بین مدرسه و ارگ سلطنتی را هم فراهم کرد که به عنوان اولین واردکنندهی دستگاه تلگراف از اروپا به ایران هم شناخته شد.
انتخاب پاریس بدیهی بود، نه تنها به خاطر پاریس بودنش بلکه برای اینکه دوست هدایت شهید نورایی آنجا در سفارت ایران مقام مهمی داشت و او را به این سفر تشویق کرده بود.
زندگی و فشار آینده خستهاش کرده بود. تا جایی که بعدها همانطور که خودش تعریف کرده و جلوتر ماجرای دقیقش را برایتان تعریف میکنیم، اولین بار تو همین پاریس تصمیم میگیرد به زندگیاش پایان بدهد، اما ناکام میماند. این امید شاید ریشه در همان تضادی داشت که از کودکی با خودش حمل میکرد.
"جانم به لب رسیده. از ویزا بازی و این مسائل مضحک خسته شدهام. هر پانزده روز باید کفش و کلاه بکنم و با گردن کج بروم به پلیس که یک مهر کوفتی تو پاسپرتم بزنند. آن هم با چه خواری و بدبختی..." "شما که بیشتر اعضای سفارت ایران را میشناسید، نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند!" نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند ویزای طویلالمدت برایتان بگیرند؟ زکی، بچههای سفارت؟ ویزا گرفتن که کار مهمی است، زحمت دارد، اینها سادهترین کارها را هم پشت گوش میاندازند. جا و مکان ثابت نداشتم، به همه گفتم که کاغذهایم را به اسم فریدون هویدا به سفارت بفرستند. هم تلفن دارد، هم دفتر و هم ماشین. باید خودم صد دفعه تلفن بزنم، آیا باشد، آیا نباشد؟ بعد اتوبوس و مترو سوار بشوم. هن و هن زنان خودم را به سفارتخانه برسانم که کاغذ کوفتی را ازش بگیرم. آن اولها عدهایشان برایم تره خرد میکردند به خیال اینکه رزمآرا چون شوهر خواهرم هست آبی ازش گرم میشود. ولی از وقتی که رزمآرا را کشتند دیگر محلول میکردند. که رزمآرا را کشتهاند دیگر محل سگ هم به هم نمیگذارند.
همایون کاتوزیان، پژوهشگر و روانشناس اجتماعی، در مورد مرگ صادق یک نکته ظریف دارد. میگوید آدمی که از اول تصمیم به خودکشی دارد، معمولاً کوتاهترین راه را انتخاب میکند. کسی که ماهها دنبال گذرنامه و ویزا و اتاق اجارهای میگردد یا دنبال مرخصی استعلاجی با حقوق میرود یا برای انتشار آثارش نامه میزند، مشکلش زنده ماندن است نه مردن. هدایت تو آذر سال بیست و نه با همین مرخصی از دانشکدهی هنرهای زیبا که آنجا کار میکرد، از ایران خارج شده بود و به پاریس رفته بود. پس نه قصدش از اول مرخصی بود، نه این سفر یک نقشه برای خودکشی بود. بیشتر یک تلاش آخر بود برای زنده ماندن، برای کار کردن، برای نوشتن تو جایی که کمتر خفهاش کنند.