دانستنیهای ماجرای مشروطه
تو همین دههی آخر قرن نوزده یک جهش بزرگی برمیدارد برای اینکه این عقبماندگی صنعتی را جبران کنه، چهرهای که معمولا به عنوان پدر رشد اقتصاد روسیه معرفی میکنند، فردی بود به نام آقای سرگی ویته، این آقای ویته واقعا آدم عجیب و جالبی هم بود، یک فرد کاملا غیر سیاسی بود، علاقه خاصی به جریانهای چپ یا راست نداشت، عملگراترین و مهندسصفتترین چهره در سیاست روسیهی اون زمان بود. برخلاف باقی سیاستمداران بزرگ روسی که همه از اشرافزادگان بودند، ایشون از یه خانوادهی معمولی میآمد، در سالهای ابتدای زندگی حرفهاش تو صنعت راهآهن مشاغل مختلفی داشت، آرامآرام رسید به مقامهای مدیریتی در ادارهی راهآهن، بعد در هزار و هشتصد و هشتاد و نه، ایشون شد مدیر کل ادارهی راهآهن روسیه که زیر دست وزارت دارایی کار میکرد، همینطوری در برنامهی احداث و گسترش شبکهی راهآهن کل روسیه هم کار کرد و جلو رفت تا سه سال بعد، تزار بهش مقام وزارت دارایی را داد، از اونجا به بعد ویته شد مسئول کل سیاستهای رشد اقتصادی روسیه.
روسیه در این بازهی تاریخی جسورتر و ماجراجوتر از انگلیس وارد بازی شد. یه نشانش همین بود که برخلاف دولت انگلیس که ترجیح داد در کار بانک شاهنشاهی زیاد دخالت نکنه و تصمیمات این بانک را بسپره به خود سرمایهدارانش، دولت روسیه از بانک استقراضی استفاده کرد به عنوان صرفا یک مجرای تصمیمات سیاسی خودش. بانک استقراضی استقلال عمل زیادی نداشت، تابع سیاستهای دولت تزاری بود. نشونش هم این بود که وقتی امینالسلطان درخواست وام را مطرح کرد، رئیس بانک استقراضی در تهران، سفیر دولت روسیه در تهران را دور زد، مستقیم رفت و درخواست وام را با وزیر دارایی دولت روسیه در خود سن پیترزبورگ مطرح کرد. حالا وزیر دارایی اون زمان کسی بود که اسمشو قبلا یه بار عرض کرده بودم، آقای سرگی ویته. این ویته همونی بود که توی قسمت روسیه گفتم، معمار جهش اقتصادی مدرن روسیه تزاری بود. تو این بازی تاریخی خود آقای ویته، شخصا پیگیر جریان این وام به دولت ایران از مجرای بانک استقراضی شد. امینالسلطان با این برنامهی وام یک تیر و دو نشان زد. اولا با زرنگی و اون سیاستمداری خاص خودش تونست از رقابت بین دولتهای روسی و انگلیس استفاده کنه و رقم وام را ببرد بالا. ثانیا با این قول وام اومد و زیر پای رقیبش امینالدوله را خالی کرد و مقدمات عزلش و بعد برگشتن خودش به دربار را فراهم کرد.
در خود شهر اصفهان، خیلی از ساکنین شهر که مقلدین آقا نجفی بودند، از قلیان قهوهخونه دست کشیدند، ولی حکم تحریمی که آقا نجفی داد، خارج از اصفهان خیلی جدی گرفته نشد، ایشون حوزهی اعتبارش فقط تو همون حد بود. اما این حکم تحریم، وقتی به گوش تهرانیا رسید، ماجرا را باز یه مرحله جلو برد. تا اینجای ماجرا، ما همون اول کار اعتراضهای خفیفی تو تهران داشتیم که عرض کردم منجر به هیچ شورشی نشد، صرفا تجار عریضه نوشتن و تمام شد. بعد دیگه شورشهای شیراز و، بعد تبریز و، بعد اصفهان را داشتیم، الان دیگه به اواخر پاییز داریم میرسیم. این موقع، علاوه بر این سه تا شهر یه شورشهایی تو مشهدم میشود، ولی جالبه که در شورشهای مشهد، حکومت محلی تونسته بود همراهی علمای خراسان را دیگه جلب کنه. هیچکدام از علمای مشهد حاضر به پیوستن به معترضین نشدهاند، برای همین جنبش مشهد نتونست تبدیل به یه جریان بزرگتری بشود. اینکه مشهد کنسولگری هم روسیه و هم انگلیس درش تاسیس شده بود، احتمال خطر جانی برای کارکنان اون کنسولگریها میرفت، ولی در کل این شورش هم سرکوب شد.
موازی با دستگیری و انتقال باب به آذربایجان رهبران بابی تصمیم میگیرند یه جا جمع بشن و دربارهی نقشههاشون برای آزاد کردن باب با هم صحبت کنند. دو گروه از بابیها، یکی از طرف خراسان و یکی دیگه از سمت مازندران حرکت میکنند و در منطقهای به نام بدشت به هم میرسند و اونجا اتراق میکنند و جلساتی برگزار میکنند. اقامت این رهبران بابی و صحبتهاشون در اونجا معروف میشود به اجتماع بدشت. قصد اولیهی این انجمن این بود که برای وضعیت جنبش تصمیمگیری کنند حالا که خود شخص باب دستگیر شدهاند. اما یه چیزی که بحثها را منحرف کرد و به یه سمت دیگهای برد، همین خبر فراتر رفتن باب از مرحله بابیه به مرحله قائمیه بود. اینکه الان رسما وارد دوران ظهور امام زمان شدند، این کلی بحثهایی به وجود آورد که همهی انجمن بدشت به این بحثها گذشت. یه جدل کلامی اینجا به وجود اومد بین دو تا از بزرگان گروه حروفالحی، یک خانم قرةالعین و دیگری فردی به نام ملا محمدعلی بارفروشی ملقب به قدوس.
جنگ ژاپن و روسیه در حقیقت دعوایی دوطرفهی استعماری بود سر یک کشور سوم که همان کره بود، هر دو طرف ادعای قلمروی استعماری خودشون را داشتند. اما در ذهن بسیاری از آدمهایی که اون زمان به قضیه نگاه کردهاند، این یه دعوایی بود بین استعمار اروپا و یه کشور کوچک و ضعیف آسیایی که برای اولین بار تونسته یک ابرقدرت اروپایی را شکست بده، یعنی در ذهنیت ایرانیهای اون زمان موضوع ژاپن یه موضوع استعماری به نظر نمیآمد. خبر این جنگ یه چیز شبیه معجزه بود، در افکار عمومی نهتنها ایران، بلکه تمام جوامع آسیایی، اینکه بالاخره طلسم قدرت نظامی اروپا شکسته شد، بعد از چند قرن که اروپا قدم به قدم کل کشورهای آسیایی را به اشکال مختلف تسلیم و تسخیر کرده بود، انگار که این خبر پیروزی ژاپن، امکان یکجور آیندهی متفاوت را برای این کشورها ترسیم کرد، گفتم که فقط هم متعلق به ایران نبود. یه مثال ساده میخواهم برای شما بزنم از واکنشی که اون زمان در بین قشر تحصیلکردهی هندی به پیروزی ژاپن داده شد. آقای جواهرلعل نهرو، که اولین نخستوزیر هند بعد از استقلال بود، یه کتاب معروفی داره سالهاست به فارسی هم ترجمهشده به نام نگاهی به تاریخ جهان.
بعد از اینکه از زندان آزاد میشود، میرود به استانبول پیش سید جمالالدین. طبق متن بازجویی میرزا رضا بعد از ترور، خودش تو متن گفته که سید بهش گفته که این همه به تو ظلم شده چرا ظالم را نکشتی. ولی اسمی از ناصرالدینشاه نبرد. اما خود میرزا رضا تشخیص داده که منشا ظلم شاه است و برای همین، بعد از دیدار در استانبول برگشته به ایران، در مسیر از مازندران رد شده، اونجا در شهر بارفروش که نام قدیم بابل هست، یک تپانچهای خریده، بعد رفته به حرم عبدالعظیم، اونجا زمانی که شاه برای زیارت اومده، خودش رو قاطی مردم به اسب شاه نزدیک کرده و با تیر زده شاهرو کشته است. متن بازجویی میرزا رضا کرمانی، از این جهت جالبه که توی اون نگفته که سید جمالالدین مستقیما به من دستور قتل شاه را داده، ولی باقی حرفهایی که دربارهی سید جمالالدین زده نشان میده که درجهی ارادت شخصی میرزا رضا بهش اینقدر زیاد بوده، که یه اشارهی مختصر کافی بود که دیگه خودش بره کار را تمام کنه، نیاز به دستور مستقیم نبود.
رهبر جنبش بابیه، فردی بود به نام سید علیمحمد شیرازی، که همونطور که میتونید حدس بزنید متولد شیراز بود، ایشون در سال هزار و صد و نود و هشت هجری شمسی، در یک خانوادهی تاجر به دنیا میآید، هم پدرش و هم داییهایش به کار بازرگانی مشغول بودند، خود آقای سید علیمحمد هم از جوانی به بندر بوشهر میرود، شغل خانوادگی را ادامه میدهد. از قرائن به نظر میرسد که از همون جوانی آقای سید علیمحمد فرد پرهیزگاری بوده و به علوم دینی هم خیلی علاقه زیادی داشته، ولی هیچگاه فرصت تحصیلات مدارس دینی براش فراهم نشد. در همون سالهای جوانی، در یک دوره از شدت علاقهاش به علوم دینی، شغل تجارت را رها میکند و تنهایی سفر میرود به کربلا و اونجا مقیم میشود. در شهر کربلا سر جلسات درس سید کاظم رشتی هم میشینه، اما بعد از کمتر از یک سال به واسطهی اصرار زیاد داییاش از کربلا به شیراز برمیگرده و باز میرود سراغ همون شغل تجارت. علاقهی بسیار زیاد ایشون به یادگیری علوم دینی و همین طور رفتار عمومیش که بسیار منزه و اخلاقمدار بوده، باعث میشه که سید علیمحمد در شیراز به عنوان یک فرد مقدس مشهور بشه اگرچه هیچ وقت تحصیلات دینی کاملی هم کسب نکرد.
اما واژهی بهایی، کلمهای که از سالهای آخر زندگی آقای بهاالله آرامآرام جا میافته و طرفداران ایشون به خودشون میگن بهایی، برای اینکه متمایز بشن از پیروان آقای صبح ازل، از اون طرف بهاییها به پیروان صبح ازل میگن ازلی، اما چیزی که قضیه را یکم پیچیده میکنه این است که پیروان صبح ازل، خودشون به خودشون نمیگویند ازلی، چون آنها معتقد نبودند که از بابی منشعب شدند، آنها هنوز معتقد بودند بابی اصلی خودشونند. اصطلاحی که معمولا ازلیها برای خودشون استفاده میکردند یا میگفتند بابی، یا میگفتند بیانی، که بیانی اشاره دارد به آخرین کتاب آقای باب که اسمش بود بیان. پس به عبارت دیگر بابیها در زمان فصل اکبر به بعد، یعنی همون انشقاق بین دو برادر، به دو گروه تقسیم شدند، گروه بزرگتر، اسمش به مرور زمان شد بهایی، گروه کوچکتر، همون بابی یا بیانی باقی موند، ولی بهاییها بهشون ازلی هم میگفتند. خب این نکتهی نامگذاری را که بزنیم کنار، برگردیم سر اصل قضیه.
اصطلاح عربی من یظهرهالله، یعنی کسی که خدا او را ظاهر کرده. این اصطلاح را آقای سید علیمحمد باب در آخرین کتاب معروف خودش، یعنی کتاب بیان چند بار ذکر کرده. ایشون در این کتاب بیان ادعا کرده بود که پدیدهی ظهور، یعنی مثلا ظهور امام زمان، خلاف چیزی که در مذهب رسمی تشیع گفته میشود، ظهور برایشون یک پدیده مداوم و متناوبه، یعنی برخلاف شیعیان که منتظر یک دونه حضرت حجت هستن، یک دونه امام زمان، در دیدگاه باب، مظاهر حجت خدا فقط یک نفر نیست و به صورت متناوب در هر بازهای یک فرد که من یظهرهالله هست ظهور میکنه، و خود آقای باب در کتاب بیان نوید اینو داده بود که بعد از ایشون یه من یظهرهالله جدید قرار بیاد. در سال هزار و دویست و چهل و دو شمسی، یعنی ده سال بعد از شروع تبعید در بغداد، آقای میرزا حسینعلی بهاالله، در جمع خصوصی پیروان نزدیکش، ادعا کرد که اون من یظهرهالله که آقای باب وعدهاش را داده بود، همین خود ایشون هستند.