دانستنیهای «اهلیسازی»
از همنشینی با انسان، سویههای جهشیافتهای به وجود آمد که توانستند انسانها را هم آلوده کنند. بسیاری از مزایایی که اهلیسازیها داشت باعث شد که ما مضراتش را نبینیم، مشکلات جسمانی، انواع اقسام مسائل اسکلتی، و همین طور بیماریهای زیادی که ما از طریق این همنشینی درمون رخ داد، از مضرات اهلیسازی است.
اهلیسازی یعنی تولید مثل و بقای آن موجود به انسان وابسته باشد. یعنی اگر آن موجود انسان بالاسرش نباشد، دیگر نتواند درست تولید مثل و بقا بکند. اهلیسازی با رام کردن تفاوت خیلی مهمی دارد. بسیاری از جانورانی هستند که در کنار ما زندگی میکنند، به ما اجازه میدهند که به آنها نزدیک شویم، اما اهلی نیستند، مثل فیل، اینها رام شدند. ما هیچ مزرعهٔ تولید فیلی در دنیا نداریم به این دلیل که به صرفه نیست چون مدت زمان بارداری فیل طول میکشد، نزدیکی تقریباً دو ساله. بنابراین به صرفهتر این است که فیلهای کوچک را از جنگل بگیرند، رامشان بکنند و آنها را پرورش دهند.
چهار گونهی اصلی گندم، جو، بز و گوسفند مشخصاً در این منطقه از دنیا برای اولین بار اهلی میشوند. خیلی جالب است برای خودمان که بدانیم بز که از بز وحشی یا کل اهلیسازیاش آغاز میشود، یکی از قدیمیترین شواهد اهلیسازیاش در جهان مربوط به یک محوطهی باستانی در زاگرس خودمان در کرمانشاه است به نام گنجدره. مطالعات آناتومیکی و همچنین ژنتیکی که روی بقایای قدیمیترین بز اهلیشده از محوطهی گنجدره انجام شده به روشنی نشان داده که نیای بسیاری از بزهایی که اکنون در سراسر جهان زندگی میکنند بالغ بر نود درصدشان برمیگردد به جمعیتهای بزهای وحشی که در زاگرس زندگی میکردند و مشخصاند از محوطهی گنجدره.
تمام سگهای امروزی از نوادگان گرگهای خاکستری هستند که در دوران پلیاسوسن زندگی میکردند. ما خیلی سعی کردیم سگ وحشی، شغال، را اهلی بکنیم ولی به دلایل خیلی پیچیده و متنوعی این اهلیسازی و این جفت شدن ما با این حیوانات به طور کامل رخ نداد. در مورد روباه اشاره خواهم کرد که به صورت آزمایشی در روسیه توانستند تا حدودی این کار را بکنند ولی جوابگو نبود و دلیلش هم خیلی واضح است؛ روباه حیوان منزوی است و آن فیزیولوژی در دسته قرار گرفتن را ندارد. شغالها و سگهای وحشی منزوی نیستند و در دسته زندگی میکنند ولی به لحاظ ساختار مغزی که دارند، این قابلیت اهلیسازی درشان به وجود نیامد.
این کلمه در نوع خودش یکجور بازی و ایهام هم دارد، چرا که به نظر میآید آنی که داخل خانه قرار گرفت ما انسانها بودیم، و به نوعی این اهلیسازی جانوران و کشت گیاهان ما را خانهنشین کرد. نخستین خانهها در ابتدای دوران نوسنگی در جنوب غرب آسیا پدید آمدند و این خانهها خانههایی بودند که کشاورزان اولیه در کنار مزارع خود درست میکردند.