دانستنیهای «حزب توده»
یأس مجدد هدایت با سیاستهای حزب توده در مسئله تجزیهطلبی آذربایجان و انشعاب سال 1326 شروع شد که عاملی برای بریدن هدایت از بسیاری از رفقای حزبش بود و باعث شد که امیدش را نسبت به حزب توده به کلی از دست بدهد. با این وجود تحلیل موشکافانهٔ آثار دورهٔ معروف به امیدواری هدایت، مشخصاً حاجیآقا و ولنگاری، نشان میدهد حتی امیدواری اوایل دههٔ بیست هم بیشتر جنبهٔ ظاهری داشته، انگار که مشکلات و دلواپسیهای شخصی و روانی فلسفی هدایت، ریشهایتر از این حرفها بود. چیزی که واضح و مشخص است این است که هدایت هم در سالهای اول تشکیل حزب توده، موافق و همرایی شعارهای این حزب بوده، هرچند که هیچوقت به عضویت رسمی این حزب درنیامد. اما این موافقت و همرایی با تشکیل حزب دموکرات آذربایجان و حمایت حزب توده از تجزیهطلبی و استقلال آذربایجان کاملاً از بین رفت.
پیام کافکا آخرین اثر منتشر شدهٔ هدایت است که از لحاظ پختگی در فرم، از آثار قبلی او جلوتر است. همچنین هدایت در این رساله به نگاه تیتولیتر کمونیستی حزب توده و افرادی مثل احسان طبری نسبت به هنر و جهان کافکا به شدت میتازد. به گفتهٔ کاتوزیان در این رسالهٔ بلند، جبرگرایی مطلق و بیچون و چرای هدایت عریان و آشکار شده است.
آنقدر از این ماجرای توده متنفر شده بود که یک روز به دوستش میگوید، شما میخواهید ایران را به یکی از ایالاتهای شوروی تبدیل کنید و اسمش را هم بزنید، ایرانستان. خلاصه، یک جنگ خاموش بین هدایت و حزب توده شروع شده بود. جنگی که هم رفاقتهایش را از بین برد هم آخرین پناه فکری هدایت را. وقتی هم از حزب توده برید، دوباره در درونش یک خلأ بزرگی کرد. چون میدید که دوستهایش حالا درست یا غلط، حداقل یک آرمانی دارند که هر روز به آن بیدارند، هدفی که به زندگیشان معنا بدهد. اما خودش حالا حتی این آرمان را هم از خودش گرفته بود. هدایت انگار با هر عقیدهای که رنگ سیاست داشت سر ناسازگاری پیدا میکرد.
به شاه گزارش میدهند که این ترور زیر سر حزب توده و همپیمانانش بوده. محمدرضا هم که حزب توده را آلت دست شوروی میدانست، فوراً دستور میدهد این حزب را منحل کنند و از بالا تا پایین اعضایشان بازداشت شوند.