دانستنیهای «هدایت»
انتخاب پاریس بدیهی بود، نه تنها به خاطر پاریس بودنش بلکه برای اینکه دوست هدایت شهید نورایی آنجا در سفارت ایران مقام مهمی داشت و او را به این سفر تشویق کرده بود.
فرزانه پرسید: «چرا قتلآم کردید؟» هدایت پاسخ داد: «میخواهم هفتاد سال سیاه چیز ننویسم، مورد شور ببره، عقم میشینه که دست به قلم ببرم. به زبان این رجالهها چیز بنویسم. این رجالهها چیز بنویسم. یک مشت بیشرف، یک خط هم نباید بماند، تمومی ندارد.» او همچنین گفت: «اگر هم بخوانند نمیفهمند. پس برای کی بنویسم؟» و افزود: «یک مشت دزد غالتاق. اصلاً سرشان تو این حرفها نیست، نمیخوانند.»
دو سه هفته پیش از حادثهی رود مارن، از طریق عیسی خان با خبر شدیم که او با یک دختر فرانسوی آشنا شده و آن دختر نیز به شدت به او علاقهمند است.
یأس مجدد هدایت با سیاستهای حزب توده در مسئله تجزیهطلبی آذربایجان و انشعاب سال 1326 شروع شد که عاملی برای بریدن هدایت از بسیاری از رفقای حزبش بود و باعث شد که امیدش را نسبت به حزب توده به کلی از دست بدهد. با این وجود تحلیل موشکافانهٔ آثار دورهٔ معروف به امیدواری هدایت، مشخصاً حاجیآقا و ولنگاری، نشان میدهد حتی امیدواری اوایل دههٔ بیست هم بیشتر جنبهٔ ظاهری داشته، انگار که مشکلات و دلواپسیهای شخصی و روانی فلسفی هدایت، ریشهایتر از این حرفها بود. چیزی که واضح و مشخص است این است که هدایت هم در سالهای اول تشکیل حزب توده، موافق و همرایی شعارهای این حزب بوده، هرچند که هیچوقت به عضویت رسمی این حزب درنیامد. اما این موافقت و همرایی با تشکیل حزب دموکرات آذربایجان و حمایت حزب توده از تجزیهطلبی و استقلال آذربایجان کاملاً از بین رفت.
"جانم به لب رسیده. از ویزا بازی و این مسائل مضحک خسته شدهام. هر پانزده روز باید کفش و کلاه بکنم و با گردن کج بروم به پلیس که یک مهر کوفتی تو پاسپرتم بزنند. آن هم با چه خواری و بدبختی..." "شما که بیشتر اعضای سفارت ایران را میشناسید، نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند!" نمیتوانید به آنها بگویید که اقدام کنند ویزای طویلالمدت برایتان بگیرند؟ زکی، بچههای سفارت؟ ویزا گرفتن که کار مهمی است، زحمت دارد، اینها سادهترین کارها را هم پشت گوش میاندازند. جا و مکان ثابت نداشتم، به همه گفتم که کاغذهایم را به اسم فریدون هویدا به سفارت بفرستند. هم تلفن دارد، هم دفتر و هم ماشین. باید خودم صد دفعه تلفن بزنم، آیا باشد، آیا نباشد؟ بعد اتوبوس و مترو سوار بشوم. هن و هن زنان خودم را به سفارتخانه برسانم که کاغذ کوفتی را ازش بگیرم. آن اولها عدهایشان برایم تره خرد میکردند به خیال اینکه رزمآرا چون شوهر خواهرم هست آبی ازش گرم میشود. ولی از وقتی که رزمآرا را کشتند دیگر محلول میکردند. که رزمآرا را کشتهاند دیگر محل سگ هم به هم نمیگذارند.
به گفتهٔ غلام حسین ساعدی، این نامهها ارزشی برابر با آثار بزرگ هدایت دارد. حمایون کاتوزیان هم معتقد است که بعضی از این نامهها بهترین نمونههای نثر هدایت را نشان میدهد. روی هم رفته بعضی از بهترین و پختهترین نمونههای نثر هدایت همراه با طنز تلخ را در این نامهها میبینیم.
آنقدر از این ماجرای توده متنفر شده بود که یک روز به دوستش میگوید، شما میخواهید ایران را به یکی از ایالاتهای شوروی تبدیل کنید و اسمش را هم بزنید، ایرانستان. خلاصه، یک جنگ خاموش بین هدایت و حزب توده شروع شده بود. جنگی که هم رفاقتهایش را از بین برد هم آخرین پناه فکری هدایت را. وقتی هم از حزب توده برید، دوباره در درونش یک خلأ بزرگی کرد. چون میدید که دوستهایش حالا درست یا غلط، حداقل یک آرمانی دارند که هر روز به آن بیدارند، هدفی که به زندگیشان معنا بدهد. اما خودش حالا حتی این آرمان را هم از خودش گرفته بود. هدایت انگار با هر عقیدهای که رنگ سیاست داشت سر ناسازگاری پیدا میکرد.