دانستنیهای پادکست رخ
با توجه به اینکه در زمان مرگ علیرضا، او همچنان جانشین و ولیعهد محمدرضاشاه بود و اختلافاتی هم با محمدرضاشاه داشت، بعضیها معتقدند سقوط هواپیما طبیعی نبوده و دلایل دیگری داشته، هرچند که هیچ وقت هیچ دلیل دیگری ثابت نشد.
داستان اینه، ردیفی از مورچهها را در نظر بگیرید که پشت سر هم دارند حرکت میکنند و به سختی در حال کار و تلاشند و بدون لحظهای استراحت دارند وظیفشون را انجام میدند. حالا این وسط یه مورچهی فیلسوف بلند میشود و ستون مورچهها را متوقف میکند و میگه که دوستان یه لحظه صبر کنید من باتون حرف دارم. مورچهها میگنند بفرما چی میگوی؟ مورچه فیلسوف میگه ببینید دوستان شما معتقد بودید و من هم با شما هم عقیده بودم که دنیای مورچهها تنها دنیاییه که مهمه. و خب، هممونم عقیده داریم که مورچهی اعظم از دنیای ما محافظت میکند. همین طور همه ما معتقد بودیم که دلبستگی به مقر مورچهها، احساسی چنان والا و شریف است که همهی زحمتها و رنجهایمان را قابل تحمل میکند. مطمیناً پیشروی در این تکههای کاه و حشرات مرده و در این بیابانهای پهناور و پرخطر بدون لحظهی استراحت سخته، کاری قهرمانانه است و با این قهرمانی و شجاعت هر مورچهای خودش را وقف شکوه و جلال عظیمتر مقر مورچهها میکند. اما دوستان، افسوس که من مطالعه کردم و به فکر فرو رفتم و به این نتیجه رسیدم که مقرمون، که فکر میکردیم مرکز عالم و مورد توجه خاص مورچهی اعظمه، متاسفانه شبیه هزاران مقر دیگهای که در هر کدومشون هزاران مورچه ساکنند. مورچههای هر مقر هم فکر میکنند که محل زندگیشون مرکز جهان است.
این تنش آنقدر شدت گرفت که ازدواج توران و رضاخان سردار سپه بیشتر از یک سال دوام نیاورد. تازه رضاخان برای اینکه همسرانش از هم دور نگه دارد، توران را به یک خانهٔ بزرگ دیگر برد، اما این راهکار هم افاقه نکرد و در نهایت در سال 1302، قبل از اینکه رضاخان تاجگذاری کند و رسماً پادشاه شود، این دو نفر از هم جدا شدند.
نادر وقتی اوضاع بد بختیاریها و فقر شدید آنها را دید، دستور داد که یه سری از زمینهای اون مناطق را رایگان در اختیار بختیاریها بذارد. یه تعدادشونم کوچ داد به خراسان که دیگر نتوانند با هم متحد شوند. در آخرم نادر تعدادی از جنگجوهای بختیاری رو به ارتش خودش اضافه کرد. بختیاریها همیشه در تاریخ به شجاعت و جنگجویی معروف بودند و در زمان نادرم همینطور بود و نادر با استخدام سربازان بختیاری سپاهش را از قبل هم قویتر کرد و بعدشم رفت به سمت اصفهان. خب، نادر دو تا کار ناتموم داشت، اولیش بختیاریا بودند، و دومیش هم افغانهای غلجایی قندهار. قندهار جزو اولین ایالاتی بود که در زمان صفویان از ایران جدا شد و خودمختار شد. بعدش هم اصلاً محمود افغان خودش از قندهار اومد و اصفهان را گرفت. و خب، حالا که کل ایران آزاد شده بود، قندهار هنوز در دست افغانها و در دست برادر محمود افغان بود. نادر پسرش که ولی عهدشم بود فرستاد مشهد که هوای خراسان را داشته باشه و اونجا را هم نگه داره، برادرش ابراهیم را هم فرستاد آذربایجان که فرماندهی کل قوای آذربایجان باشه و حواسش به اون منطقه باشه، خودشم با سپاهش رفت به پشت دیوارهای قندهار. حاکم قندهار که خوب میدونست هیچ جوره حریف نادر نمیشه، به اندازهی چندین ماه آذوقه جمع کرد و رفت داخل شهر و تمام دروازهها را بست.
در نهایت هم که حزب بعث به رهبری حسنالبکر به کمک نظامیهای دیگر بر علیه عبدالرحمان عارف کودتا کردند و بعد از دو سال که از حکومت عبدالرحمان عارف گذشته بود، آن را از قدرت به زیر کشیدند. البته این بار بر خلاف قبل، بدون خونریزی و در کمتر از یک ساعت. توی این کودتا همونطوری که گفتیم نظامیهای زیادی هم شرکت داشتند. نظامیهای عالیرتبهای که بعد از پیروزی صدام بلافاصله از دایرهی قدرت پرتشون کرد بیرون که آنان نتوانند تو قدرت شریک البکر و تیم خودش بشن. معروفترینشون عبدالرزاق نایف معاون اطلاعات ارتش بود که بعد کودتا صدام به زور گفت که شما باید برید مراکش و سفیر عراق در اونجا باشی. بعد هم خودش نایف را به فرودگاه برد و سوار هواپیماش کرد. نایف چنان تهدید بالقوهای بود که صدام بعدها چند بار سعی کرد ترورش کنه، و عاقبتم ده سال بعد نایف به دستور صدام در مرکز لندن با شلیک گلوله به مغزش ترور شد.
اما در نهایت بعد یه سال، در آوریل دو هزار، دوستم من را ترغیب کرد تا توی دورهٔ ده روزهٔ مراقبهٔ ویپاسانا شرکت کنم. قبلاً چیز زیادی دربارهٔ مراقبه نمیدونستم، و فکر میکردم که باید شامل تمام انواع نظریههای عرفانی پیچیده باشد، برای همین، وقتی دیدم که این آموزه تا چه حد میتواند عملی باشد، شگفتزده شدم. استاد مراقبه از ما خواست تا چهار زانو بشینیم و با چشمهای بسته بشینیم و تمام تمرکز خودمون را بر نفسی که از سوراخ بینیهایمون رفت و آمد میکند قرار بدهیم. استاد گفت: هیچ کاری نکنی! سعی نکنید تنفس خودتان را به هر شکل خاصی کنترل کنید، فقط واقعیت را اونطور که هست در لحظه نظاره کنید. وقتی نفس وارد میشود، فقط متوجه این باشید که حالا نفس وارد میشود، وقتی نفس بیرون میآید، فقط متوجه باشید که الان داره نفس بیرون میآید و وقتی تمرکز خودتان را از دست میدید و ذهن شما شروع به پرسهزدن در میان خاطرهها و خیالها و هوسها میکند، فقط متوجه باشید که الان ذهن من از نفس کشیدن من منحرف شده. همین چیز ساده، همین آموزش ساده، مهمترین چیزی بود که کسی تا اون زمان به من یاد داده بود. مردم معمولاً در مقابل سوالات بزرگی زندگی هیچ علاقهای ندارند که بدونند چه زمانی نفسشون از سوراخ بینیشون دارد وارد و خارج میشود. آنها مثلاً میخواهند بدونند که چه اتفاقی بعد از مرگ میافته. اما معنای زندگی این نیست که بعد از مرگ چه اتفاقی میافته، بلکه این است که چه اتفاقی قبل از مرگ میافته. اگه میخواهید مرگ را درک کنید باید زندگی را درک کنید، و اگه میخواهید زندگی را درک کنید، باید خودتان را از درون درک کنید.
از بین افرادی که آموزش کار با مسلسلهای شصتتیر را دیدند، رضاخوان سوادکویی از همه بهتر از آب درآمد. آنقدر که خیلی زود خودش شد مسئول آموزش به افراد دیگر و به خاطر مهارتی که پیدا کرد، به نام رضا شصتتیر مشهور شد.
فیلارتوف هم دنبال فرصتی بود که فرماندهاش آقای کلرژه را کلهپا کند. و خب، به کمک رضاخان توانست این کار را انجام بدهد. در آن روز گردان پیادهی آتریاد همدان به فرماندهی رضاخان و فرماندهی کل آتریاد همدان آقای فیلارتوف آمدند به قزاقخانهی تهران و طبق برنامهریزی قبلی، کنار هر کدام از نگهبانهای قزاقخانهی تهران، یکی از نیروهای پیادهی آتریاد همدان مستقر شدند. یده از نیروهای رضاخان رفتند بالای پشت بام و آمادهی شلیک شدند. به زبان ساده، گردان پیادهی آتریاد همدان قزاقخانهی تهران را تصرف کرد. کلرژه هنوز خواب بود که به او گفتند فیلارتوف میخواهد شما را ببیند. کلرژه هم گفتند به او بگویید برود به قصر قاجار، من ساعت 9 میآیم میبینمش. ساعت 9 آنجا میبینمش، اما فیلارتوف یک یادداشت فرستاد و حالیش کرد که وضعیت چگونه است؟
طی سالها من فکر میکردم که بر زندگی خودم حاکمم و مدیر عامل شرکت شخصی خودمم و کنترل کاملی بر خودم و زندگیم دارم. اما تنها چند ساعت مراقبه کافی بود تا متوجه بشم که هیچ کنترلی رو خودم ندارم. در مراقبه دیگه من مدیر عامل نبودم، بلکه فقط یک دربان بودم. از من خواسته شده بود تا در مقابل دروازهی بدن خودم، یعنی سوراخهای بینیم بایستم، و فقط ببینم که چه چیزی خارج و داخل میشود. این تجربهای بود که چشمان من را باز کرد. فکر میکنم اونچه که طی اون ده روز با مشاهدهی احساسات درونی دربارهی خودم و دربارهی انسانها به طور کلی یاد گرفتهام، بیش از آن چیزی بود که در تمام طول زندگیم تا قبل از آن یاد گرفته بودم. مهمترین چیزی که به من پی بردم این بود که عمیقترین منبع رنج من در الگوهای ذهنی خود من است. وقتی من چیزی طلب میکنم و به دست نمییارم، ذهن من با تولید درد واکنش نشان میدهد. رنج یک شرط عینی در جهان خارج نیست بلکه یک واکنش ذهنی تولید شده توسط ذهن خود من است. یاد گرفتن این حقیقت، اولین گام به سمت متوقف شدن ایجاد رنج بیشتر است.
سالار تو خراسان شورش کرده بود و سپاهی که از جانب دولت به خراسان رفته بود، با مرگ محمدشاه ناامید و ناتوان و شکستخورده عقبنشینی کرده بود و سالار توانسته بود سراسر خراسان را تسخیر کند. با روی کار آمدن امیر اولین کاری که کرد این بود که تمرکزش را گذاشت روی فتنهی سالار و یک سپاه مجهزی را روانهی خراسان کرد و حسابی هم از تهران ازشان حمایت کرد. سپاه دولت مشهد را محاصره کرد ولی به علت مقابله جانانهی سالار و پسرانش محاصره سیزده ماه طول کشید ولی در نهایت مقاومت شکسته شد و سپاه دولت وارد مشهد شد. قبل از ورود نظامیها به شهر، امیر دستور داده بود که بعد از شکستن مقاومت مشهد، در صورتی که سپاهیها وارد شهر شدند، به هیچ کس نباید آسیبی برسد و هیچ کس حق ندارد شهر را غارت کند. با توجه به دستور امیر، ترس و وحشتی که سپاهیها در صورت تخلف از دستور امیر داشتند، آنها چنان با انضباط و احتیاط رفتار کردند که خود مردم شهر هم توقع نداشتند. مردم فکر میکردند، بعد از این همه مقاومت، وقتی سپاه بیاید داخل شهر، آنها همه جا را غارت میکنند، ولی دستور امیر چیز دیگری بود و سپاه هم مطیع فرمان امیر بود.
حدود صد و شصت سال پیش یا دقیقتر در سال هزار و هشتصد و پنجاه و نه، یک مترجم و محقق نه چندان معروف انگلیسی به نام ادوارد فیتز جرارد، که آشنایی مختصری هم با زبان فارسی داشته با اشعار خیام آشنا میشود. خانوادهی جرارد یکی از معروفترین و پولدارترین خانوادهی انگلیس بودند، و جرارد از مال دنیا چیزی کم نداشت. ولی خودش معمولاً آدم گوشهگیر و تنهایی بود، و وقتی که با اشعار خیام آشنا شد، انگار که دنیا را بهش داده باشند، خیلی با این اشعار حال کرد. جرارد قبل از خیام با سعدی و حافظ هم آشنا شده بودند، از اشعارشون لذت میبرد، ولی برای او، انگار خیام یک چیز دیگه بود. مست و دیوونهی اشعار خیام شد. خیامی که تا اون زمان تقریباً در خارج از ایران کمتر کسی میشناختند. و در داخل ایران هم اصلاً جزو شعرای معروف نبود. ولی همین خیام جرارد را مسحور خودش کرده بود. جرارد خیلی زود اشعار خیام را به انگلیسی ترجمه میکند.
دوست خیام، خواجه نظامالملک، اونقدی از خودش شایستگی نشان داده که به عنوان وزیر دربار انتخاب شده. و علاوه بر وزارت، خواجه معلم پسر ارسلان هم شد. و بعد از اینکه آلپ ارسلان مرد، پسرش ملکشاه که هنوز هیجده سالش نشده بود، همونه که خواجهاش درس میداد، میشود پادشاه ایران، و تقریباً همهی کارا میافته زیر دست نظامالملک، و به طبع، اون وزیر دربار ملکشاه هم باقی میماند. کلاً خواجه نظامالملک نزدیک سی سال وزیر دربار این دو پادشاه سلجوقی بود و خدمات بسیار زیادی را برای ایران انجام داد. که مهمترینش تاسیس مدارس نظامیه در سر تا سر کشور بود. مدارسی که قصدش بالا بردن سطح علم و فرهنگ مردم، البته در چهارچوبهای سخت دینی بود و به افتخار نظامالملک اسم این مدارس را هم مدارس نظامیه گذاشته بودند. این مدارس شبیه دانشگاههای امروزی بود که بعدها محصلینش مقرری هم دریافت میکردند. تاسیس مدارس نظامیه باعث شده بود که از شهرها و کشورهای دیگه علما و فلاسفههای زیادی برای شرکت توی این مدارس به نیشابور و بغداد و شهرای دیگر ایران بیان، و ایران شده بود محور فرهنگ و علم و هنر منطقه.
تازه، دولت جدید برای آنهاییام که نتوانسته بودند بیان میدون آزادی هم برنامه داشت. آنها میتوانستند پخش مستقیم مراسم اعدام را از تلویزیون ببینند. رادیو هم لحظه به لحظه داشت مراسم را آنلاین گزارش میکرد و مردم را تشویق میکرد که پاشید بیاید به میدون آزادی اعدام ببینید و حالشو ببرید. یه ساعت مونده به آغاز مراسم اعدام، رییسجمهور حسنالبکر و معاونش صدام حسین با لیموزین روباز وارد میدون آزادی شدند و از جلو جمعیت زیاد جوانان بعثی که با شور و شوق زیاد آن را تشویق میکردند، رد شدند. بعد مراسم اعدام در حضور مقامات برگزار شد و هر چهارده نفر متهم که یکیشون یک پسر شونزده ساله بود اعدام شدند و جنازههایشان هم آنقدر آویزون موند که هرکی میخواست میتوانست بیاد از نزدیک جنازهها را ببینه و دو تا عکس یادگاری هم باشون بگیره. اون روز حسنالبکر در میدون آزادی و در حالی که جنازهها پشت سرش تو هوا آویزون بودند، سخنرانی هم کرد. البته اعدامها به این چهارده نفر خلاصه نشد و حلقآویز کردن آدمها در میدون آزادی به قدری عادی و معمولی شد که مردم اسم میدون آزادی را گذاشتند میدون اعدام. سناریو تکراری هم اینطوری بود که همیشه، قربانیها، اول بعد دستگیری میرفتند دادگاه انقلاب محاکمه میشدند، بعد میآمدند میشستند جلو دوربینهای تلویزیونی و به جرایم ناکرده اعتراف میکردند، آخر سرم تو میدون اعدام اعدام میشدند.
عباس علیخان بود که گویایشان در سالهای آخر عمرش مریض میشود و برای درمان به تهران میرود به خانه یکی از دوستانش به نام علیخان که حکیم و پزشک بود و در دستگاه کامران میرزای پسر ناصرالدینشاه طبابت میکرد. عباس علی برای درمان به خانه رفیقش علیخان میرود و آنجا حال جسمیش خوب میشود ولی بیمار عشق نوشافرین، خواهر علیخان حکیم، میشود. عباس علی در سن پیری عاشق میشود، عاشق نوشافرین، خواهر رفیقش.
عباس میرزا پسر کوچکتر محمدشاه قاجار بود، محمدشاه، پدر ناصرالدینشاه، هرچقدر که به ناصرالدین محل نمیگذاشت، به جایش عباس میرزا را مورد توجه و مهر خودش قرار میداد و همین موضوع از همان اول، حساسیتهای ناصرالدینشاه را روی برادر ناتنیاش عباس میرزا بیشتر کرد. در دوران صدارت امیرکبیر، ناصرالدینشاه برای اینکه عباس میرزا و مادرش را از پایتخت دور کند و یک جورایی تبعیدشان کند، تصمیم گرفت عباس میرزا را بکند والی قم. انتصابی که در واقع حکم تبعید را داشت. امیرکبیر که دلش با حال عباس میرزا و مادرش میسوخت و میدانست آنان اهل توطئه و شورش نیستند با این تصمیم مخالفت کرد و فرمان شاه را اجابت نکرد. ناصرالدینشاه وقتی فهمید که امیرکبیر با فرمانش مخالفت کرده عصبانی شد و اصرار کرد که این اتفاق بد بیفتد و آخر سر هم افتاد. عجیب است که امیرکبیر با همهٔ تسلطی که به خلق و خوی ناصرالدینشاه داشت، حساسیت او را نسبت به برادر ناتنیاش درست درک نکرده بود. آن هم در موقعیتی که پسر ناصرالدینشاه که قاعدتاً باید ولیعهدش میشد، در همان دوران کودکی از دنیا رفته بود و مسئلهٔ جانشینی و ولیعهدی باز هم کلی حرف و حدیث پشتش بود. پسر شاه مرده بود و عباس میرزا برادر ناصرالدینشاه میتوانست گزینهای ولیعهدی باشد و طرفداری امیرکبیر از عباس میرزا که مورد غضب شاه بود، اوضاع را خرابتر کرد. شاه میترسید که نکند امیرکبیر به کمک سفرای خارجی بخواهد برادر ناتنیاش را ولیعهد کند ولی بعد هم یک بلایی سرش بیاورند و ولیعهد را بکنند پادشاه ایران.
سلطان سلیمان تو کاخ توپکاپی زندگی میکرد. کاخ توپکاپی به دستور سلطان محمد که دربارش مفصل صحبت کردیم تو استامبول ساخته شده بود. این کاخه بسیار زیبا، مشرف به استامبول و تنگه بسفره و یکی از زیباترین لوکیشنهای استامبول را دارد. سلطان سلیمان میتوانست رو به روی آبهای تنگه بسفر، وقتی به راست نگاه میکنه آسیا را ببینه و وقتی به چپ نگاه میکنه، اروپا را ببینه و حالش را ببره. این کاخ توپکاپی دو تا چیز خیلی مهم هم دارد که به داستان ما مربوط میشود. اولیش موزهی توپکاپیه. همان طور که گفتیم عثمانیا برای اینکه استامبول را به مرکز دنیای اسلام تبدیل کنند، آمدند از تمام سرزمینهایی که فتح کرده بودند، اشیای مذهبی خاص را به استامبول منتقل کردند و در موزه توپکاپی نگهداری کردند. که خب، هنوز هم میشود از این موزه و البته از کل کاخ دیدن کرد. یه چند تا از چیزهایی که توی این موزه نگهداری میشود و اگه بخواهم بگم، اینا هستند. قفل و کلید قدیمی کعبه، شمشیر و مهر و تار مو و دندان شکستهی حضرت محمد، شمشیر ذوالفقار حضرت علی، عصای حضرت موسا و خیلی چیزهای دیگر.
اقامت هفت ماه ناصرالدین در تبریز اولین تجربهاش در حکومتداری بود. به دور از مادر و به دور از خویشاوندان دربار تهران برای اولین بار ناصرالدین تا اندازهٔ زیادی در تصمیمگیریها استقلال داشت. در این دوران او با مسائل و مشکلات از نزدیک آشنا شد و با مشکلاتی مثل بحران مالی و کشمکش با دولت مرکزی و نارضایتی عمومی و اختلافات مذهبی قشنگ دست و پنجه نرم کرد و خودش را گرم کرد برای پادشاهی ایران. منتها بزرگترین شانسی که ناصرالدین داشت این بود که در کنارش مردی بود که همهجوره هوایش را داشت، مثل کوه پشت سرش بود و هر مشکلی را میتوانست با درایت و شجاعت و حتی بعضی اوقات با خشونت حل کند. کسی که برای ناصرالدین هم حکم معلم را داشت هم حکم پدر را. کسی که هر مسئولیتی که بهش واگذار میشد را به نحو احسن و با دلسوزی انجام میداد. همانطور که احتمالاً حدس زدید این شخص کسی نیست جز امیر تاریخ ایران، میرزاتقیخان فراهانی ملقب به امیرکبیر.
عرخان سپاه عثمانیها را سر و سامون داد و شروع کرد به حمله به شهرهای امپراتوری رومیها. حالا چون عثمانیها مسلمان بودند و رومیها مسیحی، اشغال شهرهای آنها برای عثمانیها توجیه مذهبی هم داشت. عرخان برای اینکه بتونه سپاه خودش را قوی و قویتر کنه، اومد یه رسمی را در حکومت عثمانی پایهگذاری کرد. رسم شومی که تا آخر امپراتوری هم باقی ماند. داستان این بود که آنها وقتی شهرهای مسیحیها را میگرفتند میرفتند سراغ خانوادههای مسیحی و یک پسر از هر خانواده را به زور از خانواده جدا میکردند و برای تعلیم و تربیت و شرکت در جنگ میفرستادندش به ارتش و بچه را برای همیشه از خانواده جدا میکردند. البته اگر خانواده فقط یکی پسر داشت، اون را نمیبردند و اگر چند تا هم پسر داشت فقط یکیشونو میبردند. و خب، چون این پسر بچهها از بچگی از خانوادههایشان جدا میشدند و تو محیط نظامی تربیت میشدند، دیگه وقتی بزرگ میشدند، یه مسلمون جنگجوی عاشق امپراتوری بودند که حاضر بودند جونشان برای اهداف عثمانیها فدا کنند.
میرزا رشت را گرفت و آنجا برای خودش حکومتی تشکیل داد. حکومت سوسیالیستی گیلان. حکومتی که حمایت روسها را هم داشت. گفتیم که در روسیه انقلاب شد و بلشویکها، کمونیستها به قدرت رسیدند و حالا کمونیستها داشتند از حکومت سوسیالیستی گیلان حمایت میکردند و به پشتوانهی همین حمایت، حکومت سوسیالیستی گیلان به راحتی آمد بخشهایی از مازندران را هم گرفت.
وقتی که در روسیه انقلاب شد و حکومت جدید سرکار آمد، رئیس حکومت جدید، فرماندهی قزاقخانهی ایران را تغییر داد و آدم خودش را در رأس فرماندههای قزاقها در ایران گذاشت. حکومت جدید در روسیه، شخصی به نام سرهنگ کلورژه را به عنوان فرماندهی جدید قزاقخانه به ایران اعزام کرد. جناب سرهنگ کلورژه از همان بدو ورودش رفتار مغرورانه و نگاهی از بالا به پایین به تمام افسران ایرانی داشت. خیلی زود هم همه از دستش شاکی شدند. حتی وزیر جنگ آن زمان آقای مشتری و آرهام با او مشکل پیدا کردند.