دانستنیهای «انسان هوشمند»
امروز که ما داریم بحث میکنیم، شواهد ژنتیکی مطمئنی وجود دارد که نشان میدهد تمام ما انسانهای امروزی روی کره زمین بین یک تا چهار درصد، ژن انسان نئاندرتال در خودمان داریم، و به میزان کمتری، ژن انسان دنیسوا هم در خودمان داریم، پس نهتنها اینها همدیگر را دیدهاند، بلکه با همدیگر تبادل ژنتیکی هم انجام دادند. ما در اپیزودی که در مورد انسان دنیسوا صحبت کردیم، به یک هیبرید اشاره کردیم، که هیبریدی بود بین دنیسوا و نئاندرتال.
مهمترین برتریمان، مهمترین برتری که اجداد مستقیم ما در برابر نئاندرتالها داشتند، سازماندهی در دستههای بزرگتر بوده. اندازهی دسته مهمترین فاکتور بوده در برابر تمامی انسانهای دیگری که جاهای دیگری زندگی میکردند. طبیعی آن گروه انسان نئاندرتال، تاب اینکه در برابر آن تعداد انسان هوشمند باشد، نداشتند.
نکته جالب در مورد انسان هوشمند این است که تعداد محوطههایش به اندازه تعداد محوطههای انسان نئاندرتال ایران نیست. و ممکن است برای برخی این سؤال برانگیز باشد که خب چرا اینگونه است؟ پاسخش خیلی ساده است، پاسخش به این دلیل ساده است که انسان هوشمند چهل و دو سه هزار سال است که وارد ایران شده، اما نئاندرتالها سی هزار سال در ایران زندگی کردند، بنابراین طبیعی است که آثار خیلی بیشتری از خودشان به جای گذاشته باشند. علت دوم، تغییرات اقلیمی بسیار شدیدی است که در بازهی زیست انسان هوشمند رخ داده، تقریباً در میانهی سی هزار سال پیش، یک یخبندان عظیم در دنیا شکل میگیرد که به آن میگویند LGM یا Last Glacial Maximum، آخرین یخبندان بزرگ، و این منجر به این میشود که جمعیتهای انسانی به شدت تحلیل بروند و کوچک شوند و این دستههای انسانی بیایند محدود شوند و به همین خاطر آثار خیلی کمی از خودشان به جای بگذارند.
تو بیست بیست، دو مقالهای منتشر شد، که عنوان میکرد که نوع خاصی از انسان هایدلبرگ به نام انسان بدوی، که در آفریقا زندگی میکرده، آن کسی است، آن جامعهای است، که انسان هوشمند از درون آن گونهزایی کرده و ظاهر شده، این ظهور در آفریقا رخ داده.
این بار نهتنها از نظر بدنی خیلی شکل ما بوده، بلکه از نظر مغزی و ادراکی و شناختی هم بیشتر شبیه ما شده بوده. و به همین خاطر است که دو بار کلمهٔ هوشمند را برایش به کار میبرند، میگویند انسان هوشمند، به قبلی که فقط از نظر بدنی مدرن شده بود، میگویند انسان هوشمند، به بعدی که هم از نظر بدنی و هم از نظر مغزی مدرن شده میگویند هوشمند.
مهمترین تمایزی که انسان هوشمند را از بقیهی انسانهای قبل از خودش جدا میکرده، و آن چیزی بود به نام انقلاب شناختی. اگر بخواهیم انقلاب شناختی را توضیح بدهیم در مدل سختافزاری، یعنی که چه اتفاقی در مغز رخ داده، کار خیلی سختی است... وقتی میگوییم این انسان دچار انقلاب شناختی بوده یعنی چه یا انقلاب شناختی در او رخ داده یعنی چه. در نئاندرتالها در موردش کمی صحبت کردیم، یعنی که گروههای انسانی بودند که میتوانستند این پرسش را از خودشان بپرسند که من کی هستم، اینجا کجاست؟ و چرا من اینجا هستم. این سه پرسش را تنها موجودی میتواند از خودش بپرسد که مغزش دارای حداقل پیچیدگیهایی باشد که به او اجازه بدهد این پرسشها را مطرح کند. ما میدانیم حیوانات دیگر، یعنی نزدیکترین حیوانی که به ما است شامپانزهها یا بنوبوها، که بالای ۹۸ درصد قرابت ژنتیکی با ما دارند، قادر به پرسیدن این پرسش نیستند. و ما تنها موجود روی کره زمین هستیم که این پرسش را از خودمان انجام میدهیم: من کیام؟ اینجا کجاست؟ و من از کجا آمدهام؟
مهمترین ویژگیشان بهجز ظاهر، اتفاقی بوده که در مغزشان رخ داده بوده. و شاید قبلاً به این مسئله اشاره کردیم، در ذیل آن، اشاره کردیم در ذیل عنوانی به نام انقلابشناختی یا کاگنیتیو روولوشن، و به آن اشاره کردیم که سیناپسدهی در مناطق مختلف مغزی رخ داده که منجر به شناخت شده، و شناخت را تعریف کردیم، یعنی اینکه شخص نسبت به خودش، پیرامون خودش آگاه باشد، بتواند در مورد گذشته فکر بکند، بتواند در مورد آینده تصویرسازی انجام دهد. کلید برتری اساسیشان در مواجهه با دیگر دستههای انسانی که حول و حوش همزمانشان زندگی میکردند، سازماندهی در گروههای بزرگتر بوده. و برای اینکه بتوانیم در گروههای بزرگتر سازماندهی شویم، باید ارتباط کلامی خیلی خوبی بتوانیم برقرار کنیم. باید تجسم شناختی داشته باشیم. تجسم شناختی به شما کمک میکند که با گروههای دیگری از انسان، بر سر اینکه یک جد مشترکی داریم به توافق برسیم، بر سر اینکه یک ایده مشترکی داریم به توافق برسیم. و این جد مشترک، این ایده مشترک، این مذهب مشترک، این آیین مشترک، حالا هر چه اسمشان را بخواهیم بگذاریم، کمک میکرده که گروههای بزرگی از انسانهای حول یک موضوع با همدیگر همکاری کنند و این همکاری رمز بقای ما بوده، رمز تسلط انسان هوشمند روی زمین بوده.