دانستنیهای Chizcast | چیزکست
این شد که عملا اسکناس تبدیل شد به واحد پول و دیگه کسی نمیرفت سکه بذاره تو بانک اسکناس بانک با توجه به دارایش اسکناس چاپ میکرد و میداد به مردم. حالا این دارایی بانک با توجه به چی تعیین میشد؟ مقدار طلایی که داشت. بانک بر اساس طلایی که توش بود اسکناس چاپ میکرد و میداد بیرون. اگر بیشتر از طلا چاپ میکرد، ارزش اسکناسه کم میشد چون باید برابری میکرد ارزش اسکناس و مقدار طلا. این سیستم کمکم از انگلیس به آمریکای مستعمرهی انگلیس و باقی کشورهای جهان رسید، و یواشیواش دیگه بانک مرکزی یا اسکناس شدند، مفهومهای ابتدایی توی اقتصاد همهی کشورها، و دیگه اسکناس تبدیل شد به پول، اسکناس دیگه یک رسید نبود، در واقع اسکناس اومد اون پول کالایی که سکهی طلا باشه را جایگزین کرد با پول اعتباری. اون سکهی طلا به خودی خودش ارزش داشت. ولی اسکناس یا تیکه کاغذه، صرفا اعتباری که از بانک مرکزی میگیره بهش ارزش میدهد. حتی دیگه سکهها هم از طلا و نقره ساخته نمیشدند. اینطوری نبودش که اون سکه بر اساس ارزش فلز روش ارزشگذاری بشه. ارزش سکهها هم اون ارزشی بود که بانک مرکزی میگفت.
سال هزار و هشتصد و هفتاد و یک میلادی، یک پزشک و شیمیدان انگلیسی به اسم آقای مدوکس، میآید و یک ایده جدیدی مطرح میکند. میگه ما به جایی که بیاییم محلول نیترات نقره را مستقیما بریزیم رو شیشه و اون پروسه خیسخیس مجبور باشیم انجام بدهیم، از ژلاتین استفاده بکنیم، یعنی حالا دیگه شیشه لازم نبود آغشته به محلول باشه، این ژلاتین به شکل خشک نقره را نگه میداشت ولی حساسیتش به نور تکون نمیخورد، و اسم این اختراع شد صفحات خشک ژلاتینی، یعنی شما یک شیشههایی داشتی که اون مواد حساس به نور روشون با ژلاتین فیکس شده بود، دیگه لازم نبود همون لحظهی عکاسی ما بریم ظاهر بکنیم نگاتیو، میتوانستی عکس را بگیری و بعدا ببریش توی تاریکخونه ظاهرش بکنی. فقط میخواستی عکس بگیری این صفحهی خشک ژلاتینی را پشت لنز دوربینت میذاشتی تو اون دیوار داخلی جعبه، نور از لنز رد میشد و میخورد به اون سطح ژلاتینی. نور بیشتر میخورد، اون ذرههای حساس به نور واکنش بیشتری انجام میدادند، هرجا نور کمتر میخورد واکنش کمتری. بعدش هم شیشه را میبردی توی تاریکخونه با همون سیستمی که گفتیم نگاتیو تصویر را روی شیشه ظاهر میکردی و بعد میکردیش توی مادهای ثابتکننده که خراب نشود، و بعد دیگه با نگاتیوه میتوانستی راحت عکستو چاپ بکنی.
یک اتفاق مهم که در اوایل قرون وسطی افتاد، این بود که کفشهای چند تکه درست شدند و مد شدند. تا قبل از آن، کفشهای چرمی یک تکه چرم بودند که لبههایشان سوراخسوراخ داشت و بندهای چرمی از آنها رد میشد؛ پا را روی این یک تکه چرم میگذاشتند و با بندهای چرمی از بالا میبستند. این میشد کفش. اما در قرون وسطی کفشهایی درست شد که از تکههای مختلف چرم درست شده بودند و شکل ثابتی داشتند، شبیه کفشهای امروزی ما. مخصوصاً چون هوای اروپا به خاطر تغییرات جوی خیلی سردتر شده بود، چرم هم گرم نگه میداشت، هم ضدآب بود، هم مقاومتش نسبتاً بالا بود. در نتیجه محبوبیتش کمی بالاتر رفت و بیشتر استفاده شد. در اواخر قرون وسطی، یک سری کفشهای چرمی مد شد که دیگر همه میپوشیدند: کفشهای چرمی نوکتیزی که نوکشان خیلی دراز بود و بعضاً یک پیچ هم به بالا میخورد. این کفشها خیلی محبوب بودند و در اروپای قرون وسطی همه میپوشیدندشان. اصلاً دراز بودن آن نوک کفش، نشاندهندهی کلاس اجتماعی آدمها بود؛ هرچه نوک کفش درازتر بود، طرف اشرافیتر به حساب میآمد.
یه اتفاق مهمی میافته که کاغذ از اون وسیلهی ارزشمند و کمیاب میشه یه چیز دمدستی. چه اتفاقی میافته؟ انقلاب صنعتی. قرن هجده و اوایل قرن نوزده، انقلاب صنعتی از بریتانیا شروع میشه و بعد به بقیهی اروپا و آمریکا سرایت میکنه. کارهای دستی رو دیگه داشت ماشین انجام میداد، و این زیرساخت به هر صنعتی میتونست کمک کنه، و کاغذسازی هم از این واحده مستثنی نبود. دیگه واسه تولید کاغذ نمیاومدن دستی خمیر کاغذ درست کنن، ماشینهای کاغذسازی درست شدن، پروسهی تولید کاغذ مکانیزه شد و دیگه میشد یه رول بزرگ کاغذ درست کرد. و این باعث چی شد؟ دمدستی شدن کاغذ. دیگه کاغذ شد یه کالای عمومی، هرجا رو نگاه میکردی کاغذ میدیدی، دورت پر بود از روزنامه و مجله و پوستر و کتاب و تبلیغ. در نتیجه، یه چیز جدید توی زندگی آدمها پیدا شد: کاغذ باطله. همین کاغذی که تا چند وقت پیش ارزشمندتر از ابریشم بود، حالا انقدر ازش زیاد داشتیم که خودش شده بود مشکلمون. و این میشه که یه سری آدمها به فکرشون میرسه که این کاغذ باطلهها رو میتونیم برای تمیزکاری ازشون استفاده بکنیم، مخصوصا برای تمیز کردن خودمون بعد از دستشویی؛ هم هزینه نداره، هم یهبار مصرفه. این میشه که کمکم یه سیستمی میافته توی اروپا و آمریکا، که این کاتالوگهای رایگان تبلیغاتی رو میرفتن میذاشتن توی دستشوییهاشون و هر بار میرفتن دستشویی یه برگ میکندن و باهاش خودشون رو تمیز میکردن. کمکم این عادت انقدر جا میافته که خود ناشرا هم شروع میکنن استقبال کردن ازش، گوشههای بالای کاتالوگشون رو سوراخ میکنن که بشه با میخ زدش به دیوار دستشویی. یه کم که میگذره، یه ایده میاد تو ذهنشون؛ که اگه مردم دارن از کاغذهای کاتالوگها و روزنامهها برای تمیز کردن خودشون استفاده میکنن، ما چرا نیایم یه کاغذ مخصوصی بسازیم که مال همین کار باشه، نرمتر باشه، روش جوهر نباشه. یکی از این آدمهایی که این ایده رسید به ذهنشون، یه مرد نیویورکی بود به اسم جوزف گایتی. این آقا میاد اواسط قرن نوزدهم، یه محصولی میده به بازار، و اسمش رو میذاره کاغذ دارویی توالت. این آقای گایتی اومد مستقیما این محصول رو به عنوان یه محصول دارویی برای تمیز کردن بعد از دستشویی معرفی کرد؛ گفت این کاغذه، مواد دارویی خاص داره روش و از هموروید و بواسیر جلوگیری میکنه. اما با وجود اینکه ایده خیلی ناب و جدید بود، استقبالی ازش نشد. مردم میگفتن ما این کاغذهای باطله و کاتالوگا رو مجانی داریم میگیریم، چرا بیایم پول بدیم برای همچین چیزی؟ و از یه طرف دیگه مسئلهی شرم هم بود؛ چون این محصول صراحتا داشت به عنوان کاغذ توالت استفاده میشد، آدما روشون نمیشد برن مغازه بخرن همچین چیزی رو.
عصر برنز که تمام شد و وارد عصر آهن شدیم، کمکم ابزارهای بیشتری برای دباغی و چرمدوزی درست شدند، و انواع و اقسام خنجرها و شانهها و کاردکها وجود داشتند که برای تراشیدن لایههای رویی پوست استفاده میشدند. در این دوره کمکم روشهای اصولی دباغی شکل گرفتند و اولین اقدامات بشر برای دباغی به شکل شیمیایی اتفاق افتاد. اولین تمدنی که دباغی تانمحور انجام داد و چرم واقعی درست کرد، مصریها بودند. در واقع تا قبل از مصریها اصلاً دباغی به آن شکل وجود نداشت، چرم هم وجود نداشت؛ صرفاً پوست خشکشده و چربشده بود که استفاده میشد. مصریها بودند که پروسهی اصلی را شکل دادند. اول میآمدند پوست را در آهک و آب میگذاشتند که موهای روی پوست راحتتر کنده بشوند، بعد لایههای رویی پوست را میتراشیدند و بعد آن را در یک محلول تاندار که عصارهی چوب درخت بود میگذاشتند و باقی مراحل را جلو میبردند. البته چرم در مصر استفادهی پوشاکی چندانی نداشت، چون مصر خیلی گرم بود و آدمها لباسهای خنک و نخی را ترجیح میدادند؛ چرم بیشتر به عنوان زیورآلات طبقهی اشراف استفاده میشد، یا به عنوان افسار اسب.
واسه توضیح اینکه چرا اینطوره، باید اول بیاییم ببینیم که چیه زعفرون. یک گلی هست به اسم کروکوس ساتیووس، یه گل بنفشرنگه؛ این گل وسطش سه تا رشتهی قرمزرنگ دارد، که کلالهی این گل هستند، اندام تولیدمثلش هستند. این سه تا کلاله همون رشتههای زعفروناند، که خشک میشوند و میشوند زعفرون. هر گل فقط سه تا کلاله دارد، در نتیجه برای اینکه فقط یک کیلو زعفرون داشته باشیم، باید دویست هزار تا گل کاشته باشیم، که برای این دویست هزار تا گل یه چیزی حدود دو هکتار زمین لازمه، پس عملا تولید خیلی کم بازدهیه، و در نتیجه زعفرون یه چیز کمیابیه، فقط هم کم بودنش نیست، تولیدش بسیار پرزحمته. این کلالهها باید با دست جدا بشوند، بدشم کلالهی زعفرون خیلی حساس است، نور زیاد نباید بهش بخورد، و واسه همین همیشه باید قبل از طلوع آفتاب کلاله برداشت بشود، و علاوه بر همه اینا کلیکلی مراقبتهای دیگه هم لازم دارد. ترکیب این کمیاب بودن و زحمت تولید، میشود ارزش خیلی بالای زعفرون.
برای این کار از ترکیب دو نوع چوب استفاده میشه، چوبهای سخت مثل اکالیپتوس که اینا الیاف کوتاهتری دارند، نرمی و لطافت میدن، و چوبهای نرم مثل کاج که الیاف بلندتری دارند، و اسکلت کاغذ رو نگه میدارن، استحکام میدن بهش. ما باید با این نسبت الیاف بلند و کوتاه بازی کنیم تا برسیم به یه کاغذ خوب. اگه فقط الیاف بلند داشته باشیم، دستمالمون خیلی سفت میشه، مثل کاغذ معمولی میشه. اگه فقط الیاف کوتاه داشته باشیم، دیگه زیادی نرم و حساس میشه، زود متلاشی میشه. پس ما اول کار باید به یه فرمولی برسیم که چه نسبتی از چه چوبی استفاده کنیم. یه فرق عمدهی دستمالکاغذی و کاغذ هم همین نسبت الیافه؛ برای دستمالکاغذی اکثریت با الیاف کوتاهیه که نرمترن و این ساختار نرم و پارچهای رو بهش میدن. این نسبت الیاف که مشخص شد، میایم چوبها رو اول خرد میکنیم و تبدیلشون میکنیم به چیپس چوب. بعد این چیپس چوب رو باید ازش الیاف رو بکشیم بیرون؛ الیاف رو میکشیم بیرون با از بین بردن لیگنین. لیگنین چیه؟ یه جور چسب طبیعیه که الیاف سلولوزی رو کنار همدیگه نگه میداره و تبدیلشون میکنه به چوب.
از اونجایی که این ایدهی بانک مال جانلا بود همهکارش هم خود جانلا شد و به واسطه این بانکه هم یک شرکتی زد که باهاش تجارت بکنه با آمریکا. آمریکا که میگویم منظورم لویزیانا، یک منطقهای در آمریکای امروز که دست فرانسه بود اون زمان. و خب چون این شرکتی که جانلا تاسیس کرده بود برای تجارت با لویزیانا، پشتیبانی بانک مرکزی فرانسه را داشت، مردم به این شرکت هم اعتماد کردند، و سهام این شرکت هم خیلی خوب فروش رفت. هی سهام شرکته بالا و بالاتر رفت قیمتش! ولی بعد از یه مدت مشکلا شروع شد. لویزیانا اصلا چیزی برای تجارت نداشت. این شرکته عملا درآمدی نداشت، فقط یک حباب سهام داشت که همه آمده بودند سهامش را خریده بودند. عملا همه چی رو حساب اعتبار و اسم بود، وگرنه نه شرکت پولی داشت نه بانک مرکزی توش چیزی بود. همچنان سیستم بیپشتوانه بود. این شد که بعد از یه مدت مردم فهمیدند که چیزی از این شرکت در نمیاد.
زعفرون کمکم بیشتر و بیشتر پخش شد تو قلمرو ایران، و زمان داریوش که راه شاهی ساخته شد، دیگه توی تمام قلمرو پخششده بود، و خب یک کالایی صادراتی هم به حساب میآمد، به اطراف فرستاده میشد توی مسیرای تجاری. میگذره و میگذره تا اینکه سر و کلهی اسکندر پیدا میشود. اسکندر میآید و به ایران حمله میکند و همهجا را به خاک و خون میکشد. اما دشمنی سیاسی اسکندر با ایران باعث نشده بود که از چیزهای ایرانی بدش بیاد. درواقع واقعا دوست داشت فرهنگ ایران را. بعد از فتح ایران، مدل لباس پوشیدنش را عوض کرد، شبیه پادشاه ایرانی لباس میپوشید، رداهای ایرانی میپوشید، با یه دختر ایرانی ازدواج کرد، رکسانا، مراسم درباری ایرانی را انداخت تو سیستمش، اون ارج و قرب به پادشاه که توی حکومت ایران بود را توی یونان نبود دیگر توی مقدونیه نبود، اون را وارد سیستمش کرد، وام گرفت از سیستم درباری ایرانی، سیستم اداری و دیوانی ایرانی را حفظ کرد، بهش دست نزد. در کل به نظر میآید که اسکندر مشکلی با فرهنگ ایرانی نداشته خیلی، حتی سعی میکرده ازش سری اقتباس هم داشته باشه. حالا ممکنه سوال کنیم که خب، پس چرا اومد تخت جمشید و آتیش زد؟ که خب باید این رو بپرسیم. آتیش زدن تخت جمشید هم چند تا روایت مختلف هست براش. یکیش میگه که اسکندر چند ماهی اصلا تو تخت جمشید موند، اونجا ساکن شد، و بعدش یه شب یک مراسمی داشتن و این مست بود و یک رقاصهای به اسم تاییس میآید بهش میگه که بیاییم بریم به انتقام اینکه خشایارشاه آکروپلیس را آتیش زد، ما هم این تخت جمشید را آتیش بزنیم، و اسکندرم تو مستی قبول میکنه و اتفاق میافته. یک روایت دیگری از اون طرف میگه که این یک تصمیم استراتژیک سیاسی بود، خیلی ربطی به بحث فرهنگی نداشت. تخت جمشید نماد حکومت سیاسی قبلی بود، نماد شکوه هخامنشیان بود. اسکندر میخواست با از بین بردنش یه جورایی نشون بده که دوران جدیدی شروع شده، قدرتش را یه جورایی میخواست نشون بده، یک پایانی، یک نقطهای بذاره، روی حکومت قبلی که هخامنشیان بود، پادشاههای قدرتمند قبلی، و بگه که از این به بعد، من روی کارم و سیستم من جلو میره. به هر حال، با هر انگیزهای که بود، دلیل این قضیه این نبود که اسکندر مشکلی با فرهنگ ایران داشت، چونکه شواهد چیزهای دیگری میگن.
حالا که ابزارهای مختلف داشتند درست میشدند، کمکم دنیا به سمتی رفته بود که دیگر لازم نبود همه، همهکار بکنند. هر کس میرفت یک کاری را یاد میگرفت و تخصصی انجامش میداد و بعد محصولش را در ازای محصول تخصصیِ یکی دیگر معاوضه میکرد. یکی کشاورزی یاد میگرفت و در آن خبره میشد، یکی میرفت ابزارسازی یاد میگرفت و در آن خبره میشد. بعد کشاورز میآمد گندمش را با خنجر ابزارساز معاوضه میکرد. اتفاق خیلی مهمی بود؛ تخصصی شدن کارها چیزی بود که تکنولوژی را در دنیای ما با سرعت خیلی زیادی رشد داد. و آدمی که چهار میلیون سال داشت کم و بیش یکسان زندگی میکرد، حالا یککم سرعت بیشتری گرفته بود مسیرش. از همین زمان که مفهوم تجارت کم و بیش شکل گرفت، پوست دباغیشده یا همان چرم اولیه، یکی از مهمترین محصولات تجاری بود. برای پوشاک استفاده میشد، برای سقف و سایبان استفاده میشد، به عنوان روکش محافظ استفاده میشد.