دانستنیهای «قاجار»
پدرش هدایت غلیخوان اعتضادالملک بود، مردی به شدت خشک و جدی، که رئیس دفتر نخستوزیری تو سالهای آخر قاجار و اوایل مشروطهام بود. میگفتند تو خون همه ازش حساب میبردند، اما صادق با پدرش رابطه صمیمی نداشت. خیلی حرف زیادی بینشان رد و بدل نمیشد و حتی هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنای بالاتر، هیچ وقت جرات نمیکرد تو سنایی بالاتر جلوی پدر سیگار روشن کند.
سلطنت محمد علیشاه دو سال و هفت ماه بیشتر نرسید. سلطنت او نه شکوه و جلال پادشاههای گذشته را داشت و نه از اقتدار آنها چیزی به ارث برده بود. مشروطهخواهان قدرت و عدل شاه گرفته بودند و محمد علی هر روز مجبور بود به آنها جواب پس بدهد، عذرخواهی کند و به قرآن قسم بخورد که تو چارچوب قانون اساسی مشروطه سلطنت میکند. یک شاه جوان و بیتجربه که آلت دست روسیه شده بود و در دام استبداد با به توپ بستن مجلس مهر پایانی بر حیات نیمهکارهی خودش زد.
مظفرالدینشاه قاجار در طول سلطنتش سه بار به اروپا سفر کرد که هر کدام ترکیبی از انگیزههای شخصی، درمانی و سیاسی داشت. سفر اول با هدف استفاده از آبهای معدنی اروپا برای درمان بیماری نقرس و درد مفاصل او انجام شد، اما برای شاه گشت و گذار هم داشت. سفر دوم و سوم هم عمدتاً با همین انگیزهها و برای فرار از بحرانهای داخلی، مثل قحطی و اعتراضات مردمی، صورت گرفت. این سفرها با وامهای سنگین از روسیه و انگلیس تامین میشد. از نظر سیاسی این سفرها قرار بود روابط ایران با قدرتهای اروپایی را بهبود بدهد، اما در عمل به افزایش وابستگی کشور منجر شد. مظفرالدینشاه اگرچه با نظامهای پارلمانی اروپا آشنا شد، اما بیشتر تحت تاثیر تجملات غرب قرار گرفت تا مفاهیم مدرنیته، و اینجا جای سوال پیش میآید که امضای فرمان مشروطه آیا صرفاً به دلیل فشارهای داخلی بود یا چیزهایی که در غرب دیده بود هم در تصمیمش تاثیر داشت. هزینههای سرسامآور این سفرها که یک بخشش از محل مالیات مردم پرداخت میشد، خزانه را خالی کرد و یکی از عوامل اصلی نارضایتیهایی بود که به انقلاب مشروطه منجر شد. مظفرالدینشاه یک سال بعد از آخرین سفرش به اروپا، فرمان مشروطه را در هزار و دویست و هشتاد و پنج خورشیدی امضا کرد.
در حالی که اروپا با انقلاب صنعتی به سرعت در حال دگرگونی بود و ژاپن با برنامهریزی و اصلاحات در مسیر تبدیل شدن به یک قدرت آسیایی قرار گرفت، ایران دورهی قاجار در فضایی از سنتگرایی، ساختار سیاسی متزلزل و فشارهای خارجی گرفتار مانده بود. در اروپا انقلاب صنعتی حاصل چندین قرن تحولات فکری، علمی و اقتصادی بود. از رنسانس و عصر روشنگری گرفته تا ثروتهای حاصل از مستعمرات، همگی بستر این تحول را فراهم کردند. اختراع ماشین بخار توسط جیمز وات در سال هزار و هفتصد و شصت و نه میلادی نقطهی عطفی شد که مسیر اقتصاد و صنعت اروپا را دگرگون کرد. تا نیمهی قرن نوزدهم، اروپا در زمینهی راهآهن، صنعت و فناوری پیشرفتهای بسیار مهمی کرده بود. در سال 1850 فقط در بریتانیا بیش از ده هزار کیلومتر راهآهن ساخته شده بود و شهرهای اروپایی یکی پس از دیگری به نور چراغهای گازی و بعد برقی روشن میشدند. ژاپن هم بعد از پایان دورهی توکوگاوا و آغاز اصلاحات میجی در 1868 تحولی بزرگ را تجربه کرد. ژاپنیها با درک ضرورت تغییر نظام فئودالی را در سال هزار و هشتصد و هفتاد و یک لغو کردند، آموزش اجباری را برقرار کردند و با اعزام هزاران دانشجو به غرب، دانش و فناوری روز را به کشورشان آوردند. در نتیجه در کمتر از نیم قرن، ژاپن به کشوری صنعتی و مدرن تبدیل شد. در بعد ژئوپلیتیک، ایران به زمین رقابت دو قدرت بزرگ آن دوران، روسیه و بریتانیا تبدیل شده بود. این رقابت ایران را به منطقه نفوذ این دو کشور تبدیل کرد. قراردادهای نابرابری مثل عهدنامه گلستان و ترکمانچای نه تنها بخشهای مهمی از خاک ایران را جدا کرد، بلکه شرایطی تحمیل شد که استقلال اقتصادی و سیاسی ایران را به شدت محدود میکرد.
تهمتهای ناروایی بود که به تاجالملوک، مادر محمدعلیشاه زد و شده بود و او را به شدت تحت تأثیر قرار داده بود. این تهمتها به مرور محمدعلیشاه را نسبت به مشروطه و مشروطهچیها بدبین کرده بود و باعث شده بود او را دشمن خودش بداند. تاجالملوک، دختر امیرکبیر و خواهرزادهٔ ناصرالدینشاه با وجود اینکه به خیانت متهمش کرده بودند، خیانتکار نبود اما در شکلگیری بخشی از تاریخ معاصر کشور نقش پررنگی داشته. آنچه که او را در تاریخ مشروع کرده، والده بودن محمدعلی میرزا نبوده، بلکه گزارشهایی بوده که در بعضی از روزنامههای دوران مشروطه، مثل روزنامه مساوات چاپ میشده و به او نسبتهای غیراخلاقی داده میشده. این نسبتهای ناروا آنقدر زیاد بود که محمدعلیشاه، پادشاه قاجار را رسماً یک فرزند زنازاده معرفی میکند. البته بعضی از تاریخنویسان میگویند همین انگ زنازاده بودن کار شاپشالخان و سیاستهای روسیه بوده. اما چیزی که مسلم است این است که رفتوآمدهای مشکوک تاجالملوک به خارج از دربار باعث چنین سوءتفاهمی شده با این تهمتهای غیراخلاقی. و این تهمتهای غیراخلاقی را شاپشالخان در ذهن روحانیون مشروطهخواه انداخته تا سیاستهای روسیه را جلو ببرد. باید بگویم که در تاریخ ایران اگر یک شاه باشد که به صراحت در زمان پادشاهیاش، به مادرش نسبت فساد بسته باشند، محمدعلیشاه قاجار است.
تو اینکه خیلی از این متهمها به شکلهای مختلفی داشتن اموال مملکت را میچاپیدند شکی نیست، اما هیچ دلیل و سند مشخصی هم برای دستگیریشان ارائه نشد، همه را همینطوری فلهای بازداشت کردند. از همه بدتر که سیدزیا آمد گفت متهمهای بازداشتشده میتوانند چهار میلیون تومان بدهند و آزاد شوند. چهار میلیون تومان خیلی پول بود، خیلی زیاد بود. یادمان باشد که در زمان شاه ایران ماهی پانزده هزار تومان از سفارت انگلیس میگرفت. حالا فکر کن چهار میلیون چه قضیهای بوده؟ تا سهبعدی سیدزیا آمد نصفش کرد گفت خب، اشکال نداشت. زیا آمد نصفش کرد گفت خب اشکال ندارد دو میلیون بدهید آزاد شوید اما باز هم مبلغ خیلی زیاد بود. از آن طرف هم مردم میگفتند که مگر اینها را به عنوان مبارزه با فساد و پولشویی نگرفتیم پس چرا میتوانند پول بدهند آزاد شوند؟ مثل اینکه هدف رئیس دولت بیشتر سرکیسه کردن اشراف و برقراری عدالت بود.