دانستنیهای Chenin Shod | چنین شد
اولین برخورد مردم پروس با شاه و همراهانش گویا در یه شهر کوچیک چندان متمدنانه نیست، آنها از دیدن ایرانیا تعجب کردند. زن و مرد الی غیر نهایه در دو طرف راه صف کشیده بودند. من سوار کالسکهی روبازی شده راندم. تنها در کالسکه، شهر غریب فرنگ، دو طرف راه جمعیت زن و مرد، بچهها دور کالسکه میدوند، میخندند، داد میزنند، یک هنگامهی غریبی بود. کوچهی طولانی طی شد، خانهها سهطبقه، چهار طبقه، اما کوچه تنگ و خانهها کثیف. بسیار به خجالت وارد شدیم به عمارت. وارد شدیم به عمارت دولتی قدیم این شهر که پانصد سال است ساختهاند. در عمارت پلهی زیادی بالا رفته وارد شدیم. عمارت بد کثیف کهنهای است. هر کس از شاهزادهها و عملهی خلوت و غیره آمدند گفتند که به ما میخندیدند و تقلید ما را درمیآوردند. آنقدر اهل شهر از ماها تعجب میکردند به عینهها مثل زرافه که تازه بیارند و کسی ندیده باشد چون هیچوقت اهل این شهر ایرانی ندیده بودند.
این کتاب را میتوان به عینکی تشبیه کرد که هدایت به ایرانیان داده است تا اگر چشمشان خوب نمیبیند، مملکت و قوم خود را با این عینک ببینند، و عینک سیاه است، و هرچه با آن ببینید، سیاه به نظر میآید.
یکی از جذابترین کارهای شاملو برای من شعرخوانیهای اوست که با چه لحن و صدای فوقالعاده و گوشنوازی خوانده. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه پنجاه مجموعهای به اسم صدای شاعر منتشر کرد که دکلمههایی بود با صدای شاعرهای اون زمان. احمدرضا احمدی طراح این پروژه بود و احمد شاملو هم در اون گزیدهای از شعرهای خودش، حافظ، مولوی و خیام را خواند. واقعاً کانون پرورشفکری و احمدرضا احمدی چه کار فوقالعاده و ماندگاری کردن. بعد از انقلاب هم شاملو با موسسهی انتشاراتی فرهنگیهنری ابتکار و همینطور با موسسهی فرهنگیهنری ماهور همکاری کرد و شعرهای زیادی را خواند. از گزیدههای زیادی از شعرهای خودش، تا دوبارهخوانی مولوی و حافظ و خیام، تا شعرهای ترجمه از مارگوت بیکل و لنگستون هیوز و فدریکو گارسیا لورکا. جالبه بهتان بگیم که همهی شعرهایی که شاملو برای موسسهی ماهور خوانده، همه در طول یک ماه در خونهی دهکدهی فردیس، آخرین خونهی شاملو ضبط شدند، و اثر سن و سال را میشود تو صدای شاملو که مجموعهی این شعرها را در سالهای مختلف ضبط کرده دید.
اگرچه گویا در این زمان پروندههایی مثل پروندهی قتل تیمورتاش هنوز در دست بررسی بود ولی دادگاه با توجه به پروندههای بررسی شده، احکام متهمین را به این شرح صادر کرد. احمد احمدی، قتل عمدی مرحوم فرخی و مرحوم جعفر قلی سردار اسعد محرز و بنا به مادهی صد و هفتاد قانون مجازات عمومی محکوم به اعدام است. مختار هم به جرم معاونت در قتل فرخی و بازداشت دو نفر پاسبان، به دوازده سال و نیم زندان با کار محکوم شد. نیرومند هم به زندان ابد و راسخ به شش سال زندان با کار محکوم شدند. پزشک احمدی اگر چه فاعل این قتلا بود ولی جزءترین مقام در بین همهی عوامل این جنایات و شاید به قول کسروی وکیل مدافعش افزار قتل بود و مجازاتش از همه سنگینتر. نمیدانم اینها بحثهای حقوقی که من سررشتهای ازش ندارم ولی احتمالاً براتون جالبه که بگویم رکنالدین مختار بعد از گذراندن حدود پنج سال از محکومیتش با عفو شاه وقت از زندان آزاد شد.
اگر مرگ نبود، همه آرزویش را میکردند. فریادهای ناامیدی به آسمان بلند میشد، به طبیعت نفرین میفرستادند. اگر زندگانی سپری نمیشد، چقدر تلخ و ترسناک بود؟ هنگامی که آزمایش سخت و دشوار زندگانی، چراغهای فریبندهٔ جوانی را خاموش کرده، سرچشمهٔ مهربانی خشک شده، سردی، تاریکی و زشتی گریبانگیر میگردد، اوست که چاره میبخشد، اوست که اندام خمیده، سیمای پرچین، تن رنجور را در خوابگاه آسایش مینهد. "ای مرگ، تو از غم و اندوه زندگانی کاسته، بار سنگین آن را از دوش برمیداری، سیهروز تیر بخت سرگردان را سر و سامان میدهی!" تو نوشداروی ما تمردگی و ناامیدی میباشی، دیدهٔ سرشکبار را خشک میگردانی، تو مانند مادر مهربانی هستی که بچهٔ خود را پس از یک روز توفانی در آغوش کشیده نوازش میکند و میخواباند، تو زندگانی تلخ نیستی، زندگانی درنده نیستی که آدمیان را به سوی گمراهی کشانیده و در گرداب سهمناک پرتاب میکند. تو هستی که بدون پروری، فرومایگی، خودپسندی، چشمتنگی و آز آدمیزاده خندیده، پرده به روی کارهای ناشایستهٔ او میکشی. کیست که شراب شرنگآگین تو را نچشد؟ انسان چهرهٔ تو را ترسناک کرده و از تو گریزان است، فرشتهٔ تابناک را اهریمن خشمناک پنداشته، چرا از تو بیمهراس دارد، چرا به تو نارو میزند؟ تو پرتو درخشانی، اما تاریکیات میپندارد. تو سروش فرخندهٔ شادمانی هستی، اما در آستانهٔ تو شیون میکشند. تو فرستادهٔ سوگواری نیستی، تو درمان دلهای پژمرده میباشی، تو دریچهٔ امید بر روی ناامیدان باز میکنی، تو از کاروان خسته و درماندهٔ زندگانی مهماننوازی کرده آنها را از رنج راه و خستگی میرهانی، تو سزاوار ستایش هستی، تو زندگانی جاویدان داری.
شاه از تلمبهچیان همون آتشنشانان در انگلیس میگه، اما در ضمن اون به نکتهی جالبی اشاره میکنه. اینکه اینا از یه طرف برای نجات جون انسان چنین اختراعاتی کردند، اما از طرف دیگر توپ و تفنگ میسازند و هر که از تعداد بیشتری آدم بکشه، افتخار بیشتری میگیرد. امروز صبح قبل از دیدن وزرا و غیره، تلمبهچیان انگلیس آمده، در جلو باغ عمارت آب پاشیدند و نردبانها گذاشتند به خیال اینکه عمارت مرتبه بالا آتش گرفته است، یه جورا این مانور بوده که جلوی شاه مانور دادند. به چابکی و جلدی تمام با نردبان رفتند بالا، مردم سوخته و نیمسوخته و سالم را پایین آوردند. بعضی را به دوش کشیده آوردند، بعضی را طناب به کمرشان بسته به زمین فرستادند. برای استخلاص مردم اختراع بسیار خوبی کردند. اما تعجب در این است از یک طرف این نوع اختراعات و اهتمامها برای استخلاص از مرگ انسان میکنند. از طرف دیگر در قورخانه و جبهخانهها و کارخانههای ولیچ انگلیس و کروپ آلمان، اختراعات تازه از توپ و تفنگ و گلوله و غیره برای زودتر و بیشتر کشتن و قتل کردن جنس انسان میکنند. و هر کس اختراعش بهتر و زودتر انسان را تلف میکند، افتخارها میکند و نشان میگیرد.
او اصولاً از ریاضی خوشش نمیآمد حتی تنفر هم داشت ولی ماها معتقد بودیم حالا که او شروع کرده باید هر طوری هست ادامه بدهد و حالا که به اروپا آمده باید کارهای بشود و تیتری بگیرد و به تهران مراجعت بکند. ما چه میدانستیم که او اصولاً از روز اول رغبتی به تحصیل در رشتهٔ مهندسی نداشت و همهٔ اینها را بهانه کرده بود که به فرانسه برسد و دست و بالش را در کتابخانهها بند بکند و کار خودش را کاری که دوست داشت ادامه بدهد؟
فرزانه پرسید: «چرا قتلآم کردید؟» هدایت پاسخ داد: «میخواهم هفتاد سال سیاه چیز ننویسم، مورد شور ببره، عقم میشینه که دست به قلم ببرم. به زبان این رجالهها چیز بنویسم. این رجالهها چیز بنویسم. یک مشت بیشرف، یک خط هم نباید بماند، تمومی ندارد.» او همچنین گفت: «اگر هم بخوانند نمیفهمند. پس برای کی بنویسم؟» و افزود: «یک مشت دزد غالتاق. اصلاً سرشان تو این حرفها نیست، نمیخوانند.»
ریشهی تفکری که میگفت دورهی سلطنت مطلقه باید تمام بشه از زمان ناصرالدینشاه پا گرفته بود. سلطنت مطلقه به معنایی که یه نفر شاهی وجود دارد که تمام قدرت قانونگذاری، اجرای قانون و محکمه و عدلیه و قضاییه در اختیار اون یه نفره. اما در دورهی مظفرالدینشاه بود که طیف گستردهای از روشنفکران جرات ابراز چنین تفکری را پیدا کردند و تودهی مردم را با خودشون همراه کردند. شاه به راحتی موافقت کرد؟ معلومه که نه، اما فشارها به مظفرالدینشاه ادامه پیدا کرد و شاه بیمار هم که توان و حوصلهی درگیری و کشمکش را نداشت، نهایتاً پای فرمان مشروطه را امضا کرد. مدت زیادی از این امضا نگذشته بود که شاه در بستر مرگ افتاد و ریق رحمت را سرکشید. و حالا نوبت پسرش محمد علی میرزا بود که به جای پدر به تخت بشینه. اما محمد علی میرزا که حالا محمد علی شاه شده بود یه فرقی با پدرش داشت. اون دلش نمیخواست که به هیچ قیمتی قدرت مطلقهای را که پدرانش روزگاری در دست داشتند و دنیا و مافیها تحت امرشون بود از دست بده.
در مورد شکل و شمایل و ظاهر میرزا ابوالحسن خان شیرازی، نقل و نظرهای زیادی وجود دارد که نقطهی اشتراک تمام آنها، زیبایی این مرد جوان است. مثلاً یک لرد انگلیسی ظاهر او را اینطور توصیف میکند. مردی است که قدش از حد متوسط معمول بلندتر به نظر میرسد و این در درجهی اول مربوط به کلاه بلند اوست که دور آن با شال ظریفی عمامهوار پیچیده شده است. بعد از آن پاشنهی بلند کفشهای او که هر کدام یک اینچ و نیم ضخامت دارد جلب توجه میکند. سنش در حدود سی و پنج سال است. خطوط سیمای او کاملاً متناسب و منظم است و در چشمانش لطف و مهربانی خاص میدرخشد. گرچه همین چشمها گاهی از بارقهی شور و هیجان لبریز میشود. بینی او عقابی است و دندانهایش قشنگترین و منظمترین دندانهایی است که میتوان دید. نیمرخش در زیبایی با زیباترین تصاویری که به قلم نقاشی کشیده شده باشد برابری میکند.
ساعت شش رفتم به تماشاخانهی مادام توسو. اینجا صورت سلاطین و مردمان معروف را خواه به نیکنامی، خواه به بدنامی، از موم درست کرده با همان لباس و نشانی که در زمان حیات برداشتند به ترتیب ایستاده یا نشسته با حرکات مختلف هر یک را به وضع خاصی قرار دادهاند، مثلاً شخص دیگری را مخاطب ساخته حرف میزند. به قدری مجسم است که با صورت اصلی نمیتوان تمیز داد. صورت دختری را از موم ساخته نفس میکشد مثل اینکه فیالواقع انسان حقیقی خوابیده و نفس میکشد. جای دیگر شخصی از موم بود گاهگاهی سرش را به طرف راست و چپ میگرداند. پلیسی از موم ساخته ایستاده کرده بودند. یکی از تماشاچیان گمان کرد پلیس حقیقی است. از وی پرسید چه وقت موزیک میزنند؟ دید جوابی نیامد، خجل شد! دختری شربتفروش جلو میز ایستاده بود. یکی از همراهان جلو رفته گفت این را چقدر خوب ساختند؟ دختر بنا کرد به خندیدن! اگر آدم حقیقی بیحس و حرکت در میان آدمهای مومی بنشانند مشکل میدانم کسی بتواند تمیز بدهد! بالای سر دختری که نفس عمیق میکشید، حبابی نهاده بودند. زیر حباب دستخط مبارک اعلی حضرت اقدس همایون، ناصرالدین شاه، سلطان ایران دیده شد. پهلوی آن انجیلی نهاده بودند.
به ابتدای آبادی شهر پاریس که رسیدیم، از دور عمارات مرتفع با شکوه زیادی دیده شد، که علامت عظمت شهر بود. در و دیوار متن و حواشی معبر ما مملو از جمعیت تماشایی بود. اما شهر پاریس الحق بسیار شهر مزین قشنگی است. عمارات غالباً شش و هفت الی هشت مرتبه است و جلو عمارت از پایین تا بالا همه با سنگ تراش ساخته شده، رنگ سنگها خاکستری مایل به سفیدی است و در سردرها و ستونها و بالای عمارت، حجاریهای خوب از اشکال انسان و حیوان و گل و بوته به وضعهای خوب و خوش نمودهاند. زمین کوچه و خیابان بر سه قسمت است: وسط خیابان که کالسکهرو است، زمین را با تخته فرش کرده و روی آن را قیراندود نمودند که هم سخت و هم ملایم است که صدای کالسکه اذیت نمیکند و به راحت میرود. دو طرف کوچه هم پیادهرو است با سنگهای تراشیدهی خیلی صاف فرش نمودند که در نهایت خوشی و راحت مردم عبور و مرور مینمایند و فاصلهی مابین خیابان وسط و راهروهای طرفین را از دو جانب درختهای چنار سایهافکن کاشتهاند که در دو چیز با جنس چنارهای ایران قدری فرق دارد. یکی شاخهی این چنارها سیاهرنگ و دیگر برگش از برگ چنارهای ایران کوچکتر است و در فاصلهی مابین اشجار، چراغهای گاز و الکتریک نصب نمودهاند که شبها روشن میشود. در مرتبهی اول عمارات که مساوی سطح کوچه و خیابان است تماماً دکاکین و مخزن است یا قهوهخانه یا رستوران یا هتل که درها و پنجرههای آن به خیابان باز میشود و آینههای بیجیوهی یکپارچهی خیلی بزرگ گذاردهاند طوری که از داخل خارج را و از خارج داخل را در نهایت خوبی میتوان دید، چیزهایی که امروز در ایران هم خیلی معمولند، وضع خیابان و پیادهرو و درختکاری و این شیشههای مغازهها. منتها هر دکان یا هتلی که نخواهند از بیرون دیده شود، از داخل تور سفیدی، چنانکه در ایران هم تازه رسم شده است، روی شیشهها میآویزند که از داخل خارج را میبینند اما از خارج داخل دیده نمیشود. مرتبه بالا هم منازل و مساکن مردم است که یا ملکی یا کرایهای است ولی غالباً اجاره میشود و از هر اتاقی یکیدو در به کوچه است. وضع عمارت فرنگستان برخلاف ایران است، فضای هر خانه و عمارت منحصر به کوچه و خیابان است.
میرزا ملکم خان در سال هزار و دویست و چهل و نه قمری در جلفای اصفهان به دنیا آمد، یعنی حدوداً اواخر سلطنت فتحعلیشاه و اوایل حکومت محمدشاه قاجار. پدرش او را در ده سالگی برای تحصیل به پاریس فرستاد. دورههای ابتدایی و متوسطه را در یکی از مدارس ارامنه در فرانسه گذروند و بعد هم به مدرسهی پلیتکنیک پاریس رفت. میرزا تقیخان امیرنظام یا همون امیرکبیر چون با میرزا یعقوب آشنایی و رابطهی خوبی داشت وادارش کرد تا ملکمخان را تشویق به تحصیل در رشتهی علوم سیاسی کند. نتیجهی این تشویقها، فارغالتحصیلی میرزا ملکمخان در علوم سیاسی، حکمت طبیعی و مهندسی شد. در اواخر سال هزار و دویست و شصت و هفت قمری، یعنی در اوایل حکومت ناصرالدین شاه بود که میرزا ملکمخان به ایران برگشت و در مدرسهی دارالفنون به کار مترجمی و همینطور تدریس جغرافیا، علوم مقدماتی، هندسه و حساب مشغول شد. در کنار تدریس در دارالفنون، مقدمات ایجاد تلگراف بین مدرسه و ارگ سلطنتی را هم فراهم کرد که به عنوان اولین واردکنندهی دستگاه تلگراف از اروپا به ایران هم شناخته شد.
انتخاب پاریس بدیهی بود، نه تنها به خاطر پاریس بودنش بلکه برای اینکه دوست هدایت شهید نورایی آنجا در سفارت ایران مقام مهمی داشت و او را به این سفر تشویق کرده بود.
دو سه هفته پیش از حادثهی رود مارن، از طریق عیسی خان با خبر شدیم که او با یک دختر فرانسوی آشنا شده و آن دختر نیز به شدت به او علاقهمند است.
در این نامه یأس و ناامیدی عمیق هدایت، آن هم در آغاز سال نو قابل توجه. «یا حق، دو سه ساعت دیگر، سال نو خواهد شد! البته نه برای من، برای دیگران! اگر هر کسی بگوید سال به سال دریغ از پارسال، من باید بگویم روز به روز دریغ از دیروز... حتی جای دریغ و تأسف هم باقی نمانده، احمقانهتر از آن است. بگذریم! به هر حال تبریکات ما را از دور بپذیرید و به رفقا ابلاغ کنید. این هم یکجور فرمول است. مردمان دنیا هم به همین فرمولها دلخوشند. دلخوشند.» موسیقی مضمون قالب نامههای این دورهی هدایت به شهید نورایی نقد جدی اوضاع مملکت و البته اعتراف به احوال پریشون خودش که همراه با طنزی بیرحمان است. تو این سالها برای هدایت دیگر اهمیتی ندارد که رفتارش مورد تأیید بقیه باشد یا نباشد. همانطور که در نامهای به شهید نورایی میگوید تصمیم گرفتهام همه را با خودم کارد و پنیر کنم.
سال اول دبیرستان صادق دچار چشم درد شدیدی شد و از دو نفر از دوستانش خسرو و منوچهر هدایت عقب ماند و به دارالفنون برنگشت. در عوض مدرسهی سنلویی را انتخاب کرد تا زبان فرانسه یاد بگیرد. سال سوم سنلویی بود که زبان فرانسویاش به طور چشمگیری پیشرفت کرد و باب مکاتبه را با کتابخانههای مهم پاریس باز کرد. ماهی دو سه جلد کتاب مربوط به جادوگری، کیمیاگری، جفر، کفبینی و پیشگویی با هزینههای گزاف تهیه میکرد و با وجود مخالفت خانواده زیرکانه به کار خودش ادامه میداد.
خصوصاً که سبک و فرم هدایت در این رمان جریانساز شد و نویسندههای مشهوری در ایران به تقلید از این سبک رو آوردند، مثلاً بهرام صادقی در رمان ملکوت. همچنین عباس معروفی، رماننویس معروف معاصر با اقتباس از شخصیت زن اسیری در بوف کور، رمان پیکر فرهاد را نوشت که روایتی متفاوت از زن اسیری است.
در این دوران هر چیزی که در مورد هدایت گفته میشد فقط بدی بود، یا اصلاً حرفی از صادق زده نمیشد، یا به عنوان فردی که همجنسباز، معتاد، زنستیز، حسود، لاقبالی و تنبله یاد میشد. این احساس انزوا، یأس و ناامیدی هدایت را از بین نامههایی که در این دوران به حسن شهید نورایی دوست حقوقدان مقیم پاریسش نوشته هم میشود فهمید.
اما خیلی طول نکشید که آخرین ملاقات مسکوب و کامشاد از راه رسید. کامشاد دربارهی اون ملاقات میگه: شاهرخ لابد تا حالا فهمیدهاید آدم بسیار شوخی بود، به خودش بیش از هر کس میخندید. در حاضرجوابی کمنظیر بود: من و او عمری یکدیگر را دست انداختیم و به ریش دنیا خندیدیم. روز دومی که در بیمارستان به دیدنش رفتم، دست چپش را که روز قبل سالم مینمود از بالا تا پایین پانسمان کرده بودند. منوچهر پیروز دوست و همکلاسی دبیرستان و دانشگاهمان نیز آنجا بود. گفتیم این چیست؟ گفت دیشب میخواستند سرمها را که مدتی است در دست راستم است به دست چپ وصل کنند. هر چه گشتند نتوانستند رگی پیدا کنند، دستم را هم زخم و زیلی کردند. گفتیم چرا به آنها نگفتی من رگ ندارم؟ لبخندی زد و گفت: آخه جانم، همه چیز را که نمیشود به همه کس گفت، هم خودت را لو میدهی هم دوستانت را! شب چهارم، دمدمههای سحر خبر دادند که حال شاهرخ رو به وخامت گذاشته است. در بیمارستان چشمهایش بسته بود و دیگر به خود نبود. شاهرخ ساعت سه و نیم بامداد روز سهشنبه بیست و سوم فروردین هزار و سیصد و هشتاد و چهار جان باخت. پیکرش را به سردخانهی بیمارستان بردند و قرار شد از خانه برای او لباس بیاورند.