دانستنیهای خداحافظ آفریقا
هم مطالعات زبانشناسی این را تأیید میکند، هم مطالعات روی گروههای خونی، هم مطالعات روی ریختشناسی دندانها، و از همه مهمتر مطالعات دیانای. تمام اینها کاملاً نشان میدهد که اجداد بومیان آمریکا یا آنچه که به صورت عوامانه به آن سرخپوستان آمریکایی گفته میشود، در شرق آسیا زندگی میکردند.
نکته جالب در مورد انسان هوشمند این است که تعداد محوطههایش به اندازه تعداد محوطههای انسان نئاندرتال ایران نیست. و ممکن است برای برخی این سؤال برانگیز باشد که خب چرا اینگونه است؟ پاسخش خیلی ساده است، پاسخش به این دلیل ساده است که انسان هوشمند چهل و دو سه هزار سال است که وارد ایران شده، اما نئاندرتالها سی هزار سال در ایران زندگی کردند، بنابراین طبیعی است که آثار خیلی بیشتری از خودشان به جای گذاشته باشند. علت دوم، تغییرات اقلیمی بسیار شدیدی است که در بازهی زیست انسان هوشمند رخ داده، تقریباً در میانهی سی هزار سال پیش، یک یخبندان عظیم در دنیا شکل میگیرد که به آن میگویند LGM یا Last Glacial Maximum، آخرین یخبندان بزرگ، و این منجر به این میشود که جمعیتهای انسانی به شدت تحلیل بروند و کوچک شوند و این دستههای انسانی بیایند محدود شوند و به همین خاطر آثار خیلی کمی از خودشان به جای بگذارند.
دو تا فرضیه خیلی مهم در خصوص اهلی شدن گرگ وجود دارد، یک فرضیه، فرضیه تویی بوده، یک فرضیه، فرضیه تولهگرگ مهربان است، به این صورت که اجداد ما که در فرآیند شکار و جمعآوری بودند، احتمالا به تولهگرگهایی برخورد کردند که حالا یا مادرشان کشته شده یا اصلا مادرشان نبوده، این تولهگرگها را برای بازی کردن بچههایشان به پایگاه یا کم به خودشان آوردند و بعد اینها در کنار انسان بزرگ شدند و بعد انسانکاربری اینها را در امر نگهبانی و شکار دیده و آرامآرام شروع کرده به پرورش دادن انواعی از این گرگها که رفتار مهربانانهتری نسبت به انسان داشتند. فرضیهی دوم، فرضیهای است در قالب کتابی به نام بقای دوستانهترین. در این کتاب، نویسنده این را مطرح میکند که چهبسا، گرگها ما را انتخاب کرده باشند. یعنی گلههای گرگ با فاصلهای مطمئن از کمپهای ما قرار میگرفتند، ما را زیر نظر داشتند و سعی داشتند که از بقایای شکار ما استفاده بکنند. از آن طرف، اجداد ما هم که میدیدند این گرگها در فاصلهای مناسب قرار گرفتند و بهشان آسیب نمیرسانند، از حواس قدرتمندی که این گرگها داشتند استفاده میکردند.
اگر ما از عناوینی به نام خروج از آفریقا استفاده میکنیم، صرفاً برای سادهتر کردن فهم مسئله است. اصلاً اینگونه نبوده که یکبار یک دستهٔ بزرگ از انسانها ناگهان از آفریقا خارج شوند و بعد این خروج متوقف شود و مثلاً یکمیلیون سال بعد گروه دیگری بیرون برود. این رفت و برگشت مداوم بوده است. ما به لحاظ شواهد سنسنجی که از نمونههای موجود داریم، میبینیم که در یک بازهٔ زمانی، یک نوع از انسان که در آفریقا زندگی میکرد، در آسیا یا اروپا هم سر و کلهاش پیدا شده است و اینجا اسمش را میگذاریم مثلاً خروج از آفریقای سه. ولی واقعیت این است که این خروج و ورود مداوم بوده است.
ما انسانها به همراه یک سری موجودات دیگر، نژادهای خاصی از سگها و شامپانزه و بونوبو، میتوانیم ذهن شخص مقابل و یا افراد دیگر را از روی حالات چهرهاش بخوانیم. این توانایی را اجداد ما برای حیوانهای دیگر، کوهها، رودخانهها و مردگان هم تعمیم میدادند. یعنی آنان فکر میکردند که همین توانایی را که مغز ما دارد در مورد اینکه تجسم بکنه یک شخص دیگر چه حالی دارد، همین توانایی را برای رودخانه هم به کار میبرد. یعنی اگر رودخانه طغیان میکرد، اینگونه توضیح میداد که رودخانه حالش خوب نیست، حال مناسبی نداره. یا اگر کوه داره آتشفشان میکنه، احتمالا به خاطر غم و غصه فراوان یا عصبانیت شدیدشه که داره این کار را انجام میدهد. این روحپنداری برای همه چیز، سرمنشا یکی از قدیمیترین دینهای شناختهشده روی کره زمین است که تحت عنوان آنیمیسم ازش یاد میشود. هنوز هم قبایلی در گینهی نو، آمازون و مناطقی در آفریقا زندگی میکنند که به این آنیمیسم یا روحپنداری برای اجزای طبیعت باور دارند. آنیمیسم یک رابطهی دو طرفه است، احساس میکنه که رودخانه میتواند با او پیامی را مبادله بکنه و هم خودش به رودخانه پیام میدهد، با کوه حرف میزنه، با حیوانات دیگر هم صحبت میکنه. بنابراین توی این نگاه همه چیز دارای قصد و نیت تصور میشده.
این جذب مواد غذایی وقتی که نرمتر میشوند توسط آتش، راحتتر میشود توسط روده. بنابراین برخلاف رودهٔ گیاهخواران که رودههای بسیار طویلی دارند که باید فضای زیادی دیر و مهیا بکند برای جذب مواد غذایی، رودهٔ گوشتخواران خیلی کوچکتر است، بهخاطر اینکه پروتئین نیازمند چنین طول مدتی که در روده بماند تا جذب شود نیست. اما طول رودهٔ این نوع انسان که ما هستیم و اجدادمان میانهٔ گوشتخواری و گیاهخواری است. یعنی همان همهچیزخواری. شامل رودهٔ کوچک و بزرگ. شما حالا رودهٔ کوچک و بزرگ را با هم دارید، ولی به هر حال میخواهم ببینم این چیزی که پیچ خورده در مرحلهٔ بسل آبدومین ما، شکم ما، این پس یک چیز بلندتری بوده در گیاهخواران بلندتر بوده، در گوشتخواران کوچکتر بوده و در ما میانهٔ این دو تاست.
اهلیسازی اسب یکی از آن مواردی است که میشود گفت به نوعی به شدت روی روند تکامل و شکلگیری جوامع انسانی نقش داشته. تا این لحظه که من خدمت شما درم صحبت میکنم قدیمیترین شواهد در مورد اسب اهلیشده، برمیگردد به پنجهزار و پانصد سال پیش از محوطه تارپان در اوکراین، که در مقالهای در نیچر در سال 2021 منتشر شده، کد ژنتیکی این نوع اسب استخراج شده و با اسبهای دیگر مقایسه شده و تا این لحظه، به لحاظ سنسنجی این قدیمیترین نمونه اسب اهلیشده است.
آنچه که ما متوجه میشویم از مطالعات انسانشناسی و باستانشناسی هیچکدام و هر دو. بسته به شرایط و جغرافیا و جمعیت و منابع، انسانها همواره این پتانسیل را داشتند که در مواردی جنگجو باشند و در مواردی دیگر صلحطلب. بنابراین برخلاف نگاه روسو، کانت و هابز میگویند اجداد ما صرفاً شر نبودند، نه صرفاً صلحجو، کاملاً بسته به شرایط پیرامونی و محیطی، اجداد ما متفاوت رفتار میکردند.
کاری کرد که بسیاری از افرادی که زندگی خودشان را میکردند، و اصلا نمیتوانستند یک منبعی پیدا بکنند، یک تکانی به این مغز بدهند، یک کنجکاوی درشان ایجاد شود، ایجاد شد، و این کار قابل تقدیر است، کار به نظر من خیلی قابل تقدیر است.
این به این خاطر است که کانگرو یک کیسهزی است. به این خاطر است که کانگروی کیسهدار حجم مغزی بسیار کمی دارد و اساساً از منظر فیزیولوژی قابلیت اهلی شدن را ندارد. کوالا هم به همین ترتیب، کوالا فرآیند تولید مثل بسیار کند و طولانی دارد و اساساً به صرفه نبوده که بخواهند مزرعه پرورش کوالا داشته باشند.
مهمترین برتریمان، مهمترین برتری که اجداد مستقیم ما در برابر نئاندرتالها داشتند، سازماندهی در دستههای بزرگتر بوده. اندازهی دسته مهمترین فاکتور بوده در برابر تمامی انسانهای دیگری که جاهای دیگری زندگی میکردند. طبیعی آن گروه انسان نئاندرتال، تاب اینکه در برابر آن تعداد انسان هوشمند باشد، نداشتند.
شواهد دیگری هم هست. شواهد دیگر از روی بدن خود نئاندرتالها است. قبلاً هم گفتم نئاندرتالها عموماً آثار شکستگی و جوشخوردگی روی استخوانهای ترقوه، کتف و بازوهایشان مشاهده میشود، و باز هم اینها همبستگی معناداری دارد با نحوه شکار کردنشان. دستهی سومی از شواهد که این نوع را تأیید میکند که نوع شکار ضربه از فاصلهی نزدیک بوده، آثار و حفراتی است که روی استخوان جانوران به دست آمده... نوع سوراخی که در آن ایجاد شده با نوع سوراخی که یک حرکت پرتابی میتواند ایجاد کند کاملاً متفاوت بوده، کاملاً نشان میداد که این مربوط است به یک ضربهی سخت از فاصلهی نزدیک.
در جایی که خیلی تاریک بوده، در جایی که در دید نبوده، در دسترس نبوده، ما بعداً خواهیم دید که از یک زمانی به بعد، نقاشیها منتقل میشوند به پناهگاههای آگاه صخرهای که اتفاقاً در معرض دید باشند. اما در این بازهی زمانی سی و پنج هزار سال پیش، نقاشیها در جاهای خیلی مخفی کشیده میشوند. یک مقالهای در سال منتشر شد و مقاله خیلی جالبی بود. از طریق آزمایش و بازسازی متوجه شده بودند که به احتمال خیلی زیاد انسانهایی که داشتند این نقاشیها را انجام میدادند در انتهای غار، داشتند طبیعتاً از یک نوری، منبع نوری استفاده میکردند. این منبع نوری میتوانست یک پیسوز باشد یا یک مشعل باشد. با روشن شدن آن پیسوز یا مشعل، اکسیژن آن انتها، آن سالن مصرف میشده و دیاکسید کربن خیلی زیادی تولید میشده و این دیاکسید کربن و کم بودن اکسیژن منجر به این میشده که کسانی که دارند نقاشی را میکشند از حالت عادی مغزشان خارج شوند به یک حالت استیج ترنس وارد شوند.
امروز که ما داریم بحث میکنیم، شواهد ژنتیکی مطمئنی وجود دارد که نشان میدهد تمام ما انسانهای امروزی روی کره زمین بین یک تا چهار درصد، ژن انسان نئاندرتال در خودمان داریم، و به میزان کمتری، ژن انسان دنیسوا هم در خودمان داریم، پس نهتنها اینها همدیگر را دیدهاند، بلکه با همدیگر تبادل ژنتیکی هم انجام دادند. ما در اپیزودی که در مورد انسان دنیسوا صحبت کردیم، به یک هیبرید اشاره کردیم، که هیبریدی بود بین دنیسوا و نئاندرتال.
از همنشینی با انسان، سویههای جهشیافتهای به وجود آمد که توانستند انسانها را هم آلوده کنند. بسیاری از مزایایی که اهلیسازیها داشت باعث شد که ما مضراتش را نبینیم، مشکلات جسمانی، انواع اقسام مسائل اسکلتی، و همین طور بیماریهای زیادی که ما از طریق این همنشینی درمون رخ داد، از مضرات اهلیسازی است.
هر جایی که وارد میشده، اگر نئاندرتالها زندگی میکردند، تو یک رقابت طولانیمدت نئاندرتالها را ریخته بیرون و حذفشان کرد، و بین یک تا چهار درصد هم باشان تبادل ژنی داشته که اصلاً چیز زیادی نیست. اگر رفته جایی که دنیسواها بودند، دنیسواها را از آن منطقه ریخته بیرون، و یک چهار درصد هم باشان تبادل ژنتیکی داشته. اگر رفته به جنوب شرق آسیا و بازماندگان انسان راستقامت را دیده، با کمترین آمیزش ژنتیکی صرفاً منقرضشان کرده. اگر رسیده به جزایر اندونزی، مثل جزیرهٔ فلورز و انسانهای کوتاهقامت، هابیتها یا انسان فلورزی را دیده، با کمترین میزان تداخل ژنتیکی، صرفاً قلمروشان را اشغال کرده.
سالها اینها باید مجوز بگیرند تا بروند نمونههای خودشان را با یک سبد بزرگی از نمونههایی که در نقاط مختلف جهان نگهداری میشوند، مقایسه بکنند، گرافهایی رسم میشود، نمودارها و چارتهایی رسم میشود، که از آنالیز آنها، با روشهای به شدت پیچیدهی آماری، به این نتیجه میرسند که چون این مرفولوژی، ریختشناسی، اندازهی ابعاد، و الآن که من صحبت میکنم، ژنتیک این نمونهی خاص، با هیچکدام از این نهایی که میشناسیم، مچ نمیشود، توی این گروه قرار نمیگیرد، پس به اعتبار این چندین سال مطالعه، ما عنوان میکنیم که یک نوع جدیدی را پیدا کردیم.
زاگرس از منظر زمینشناسی، یک ساختار زمینشناسی کارستی دارد که به آن میگویند ساختار زمینشناسی کارستی، و این نوع خیلی مستعدش میکند برای تشکیل غارها و پناهگاههای صخرهای. برای باستانشناسانی که در دوران پارینهسنگی کار میکنند، کار کردن در غار ایدئالترین است به خاطر اینکه یک فضای محصوری است، و ما تقریباً میتوانیم حدس بزنیم که کجاها را مورد کاوش قرار بدهیم و مواد فرهنگی را به دست بیاوریم.
جمع جهات ما را به این سمت میبرد که انسان راستقامت که از آفریقا خارج شده راهی نداشته جز اینکه از فلات ایران عبور بکند، پس، اگر میخواهیم تو فلات ایران متمرکز بشویم و بریم، ببینیم اولین انسانی که وارد ایران شد چه انسانی بود، باید انگشت بگذاریم روی انسان راستقامت همو ارکتوس، چه زمانی این اتفاق رفته داده؟ احتمالاً بین یکمیلیون و نهصد هزار تا یکمیلیون و هشتصد هزار سال پیش. یکمیلیون و هشتصد هزار سال پیش آغاز پیدایش این نوع انسان در ایران است.
و به همین خاطر است که الان تقریباً پنجاه سال است که دانشمندان انسانشناسی و زیستشناسی به این نتیجه رسیدند که اصلاً کلمهای به نام نژاد در مورد انسان هیچ کاربردی ندارد. ما اقوام و قومیتهای مختلفی هستیم که زبانهای متفاوتی داریم، که این زبانهای متفاوت هم در همین سی هزار سال گذشته به وجود آمدهاند. رنگ پوست و قد و قیافه متفاوتی داریم، ولی از نظر ژنتیکی، روند و نه درصد تشابه ژنتیکی با همدیگر داریم.